Universiteitsbibliotheek Utrecht
door Frank van Leersum
Een architectonische analyse van de bibliotheek van Wiel Arets.
Het gebouw waar de omvangrijke boekencollectie van de Universiteit Utrecht (UU) bewaard wordt is gevestigd in De Uithof, midden tussen de onderwijsinstellingen. Het gebouw is via een kleine toegang bereikbaar via de begane grond; de hoofdentree is een sluis die van het hoofdgebouw van de UU naar de bibliotheek loopt. Het gebouw drukt met zijn donkere, zwarte gevel een zware stempel op de omgeving, maar past tegelijkertijd heel goed in die omgeving. Het grootste deel van de buitenwand bestaat uit glazen panelen en die weerspiegelen de omgeving.
Constructie
Van buiten gezien is het gebouw één geheel. Als je binnen komt merk je dat het eigenlijk twee gebouwen zijn die gescheiden worden door een groot atrium in het midden. Door dit atrium lopen tal van gangpaden die de twee delen met elkaar verbinden.
Het gebouw haalt zijn stabiliteit uit twee kernen per gebouwdeel, vier in totaal dus. In en rondom deze kernen bevinden zich trappenhuizen, liften en technische ruimten. Het gebouw is volledig uit beton opgetrokken, en de balken binnen lijken zwaar overgedimensioneerd.
Kleur
Architect Wiel Arets houdt van zwart, en dat laat hij bij al zijn gebouwen terugkomen. Bij deze bibliotheek heeft hij dat tot in het extreme doorgevoerd. Alle wanden zijn zwart, het plafond is zwart, en veel van het interieur is zwart. De vloeren zijn lichtgrijs. Balies en zit meubels zijn opvallend rood gekleurd.
Enkele termen die het gebouw karakteriseren zijn solide, zwaar en rust .Je wordt niet snel afgeleid in zo’n donkere omgeving. Maar stel dat je daar elke dag zou moeten werken, zou je er dan niet depressief van worden?
Indeling
Het gebouw is niet erg overzichtelijk, maar tegelijk ook weer wel. Doordat alles zwart is raak je een beetje gedesoriënteerd. De plattegronden van de verschillende verdiepingen zijn behoorlijk verschillend.
Aan de andere kant is alles logisch rond het atrium geordend en staan de boeken per vakgebied bij elkaar. De werkplekken voor de studenten zijn ook per vakgebied opgedeeld.
De bibliotheek kent een hoop ruimten die niet publiek toegankelijk zijn, naar de functie van die ruimtes kunnen we alleen maar gissen.
Opvallend
Uniek aan deze bibliotheek van Wiel Arets is het feit dat het uiterlijk (bijna) niets van het innerlijk laat zien. Er zijn veel uitsnedes in de vloeren gemaakt, en zo zijn er diverse open ruimtes ontstaan. Van buitenaf is het één glimmend massieve doos die zeer defensief oogt.
Wat wel een belangrijke relatie is tussen binnen en buiten is het gebruikte materiaal. Zowel binnen als buiten zijn dezelfde betonnen panelen toegepast, als zullen de buitenpanelen om bouwfysische redenen anders gemaakt zijn.
De armaturen zijn mooi weggewerkt in het plafond. De balken zijn zo gemaakt dat de armatuurbakken erin wegvallen. Een leuk detail is de sprinkler installatie die zijn plek heeft gekregen tussen de armaturen. Al is het daarbij de vraag of een sprinkler in combinatie met boeken wel zo verstandig is.
Daarnaast is het opvallend dat er geen enkele ronde vorm terug te vinden is in het gebouw; Wiel Arets lijkt bezeten door de rechthoekige helderheid en de plattegronden van het gebouw willen me laten geloven dat er verhoudingen in te ontdekken zijn.
Gevel
De gevel bestaat uit verdiepingshoge panelen waar bij we drie soorten kunnen onderscheiden:
- Vast glas met fotoprint
- Naar buiten draaiend glazen panelen
- Betonnen elementen met de fotoprint als reliëf
Op sommige plekken zijn er gladde betonnen panelen toegepast. Achter de 3e soort die ik noemde bevinden zich de opslag depots die geen licht kunnen gebruiken.
De detaillering van de ramen en panelen is zeer strak; aan de buitenkant zijn geen kozijnranden te zien. Ondanks het feit dat een zeer groot gedeelte van de gevel uit glas bestaat blijft het erg donker binnen. Dit kan ook eigenlijk niet anders als je alles zwart verft.
Ontmoetingsplaats
De website van de Universiteitsbibliotheek Utrecht presenteert het als ‘een gebouw met de uitstraling van een ontmoetingsplaats’. Dat kan marketingtechnisch leuk klinken, ik ben het er niet mee eens. Door de zwarte kleurstelling kenmerkt het gebouw zich vooral door de drukkende rust die er heerst. Drukkende rust? Kan dat? Het tegenovergestelde is een wit, meditatief gebouw. In deze bibliotheek zit iedereen te werken en wordt je aangekeken als je praat. Die bibliotheek is dus zeker geen ontmoetingsplaats. Daarnaast zijn er nog een paar redenen waarom het gebouw geen ontmoetingsplaats is:
- Er zijn geen ontmoetingsplekken in het gebouw, enkel de werkplekken.
- Van buiten wordt je niet uitgenodigd om naar binnen te gaan, het is een massief gesloten blok.
Conclusie
Persoonlijk vind ik witte gebouwen veel mooier dan dit toppunt van ‘architectenzwart’. Na een bezoek was ik dan ook weer blij om buiten te staan. Dat is de psychologische kijk op dit gebouw. Als bibliotheek vind ik het gebouw zeer geslaagd. Door de rust binnen krijg je echt het idee in een serieuze bibliotheek te bevinden. Het interieur is zeer netjes afgewerkt en door de variatie in verdiepingsplattegronden raak je niet snel uitgekeken op dit gebouw.
Wiel Arets heeft met deze bibliotheek een duidelijk archetype voor een moderne bibliotheek neergezet. Er zijn weinig van dit soort gebouwen op de wereld, en ik vind deze bibliotheek dan ook een unieke in zijn soort. Het gebouw is totaal anders dan de bibliotheek van de TU Delft, ontworpen door Mecanoo.
Wat vind jij van de Universiteitsbibliotheek Utrecht?
op 16 december om 12:44
Ben er ook wel eens geweest, denk ongeveer anderhalf jaar geleden. Vond het zelf mooi om rond te lopen. Het gebouw straalt inderdaad rust uit, dus wat dat betreft zijn e kleuren functioneel. Vind de opzet van de vloeren met verhogingen en trappen ook wel fijn. Geen onnodig doorlopen van allerlei andere vakgebieden daardoor.
op 21 december om 14:18
Ik ben er nu 2 keer geweest, ik moet voor mijn opleiding dit gebouw analyseren, zoals jullie vast doorhebben is dat een gigantisch gedoe. Ik vind het een indrukwekkend en massief gebouw van buiten, en van binnen een groot en open gebouw. Door de zwarte wanden en plafonds lijkt het echter al weer een stuk kleiner.
Grootste nadeel aan dit gebouw:
De verschillende trappen, die niet ideaal zijn om op te lopen
op 22 december om 08:29
Beste Tjeerd,
Welke opleiding doe je? Ik studeer Bouwkunde in Den Bosch, en daar heb ik voor het vak architectuur dit gebouw ook moeten analyseren.
Op het eerste gezicht is het een heel ingewikkeld gebouw, maar dat valt wel mee als je eenmaal een beetje doorhebt hoe het in elkaar zit. Van die verschillende trappen heb ik geen last gehad toen ik er was, ik vond het juist wel leuk. Die trappen zijn ’slentertrappen’ en die moeten je uitnodigen om naar boven te lopen.
op 22 december om 20:23
Ik doe HBO bouwkunde in Zwolle, ik vind het best een lastig gebouw, er is niet zo heel veel over te vinden, behalve dan het boek: Living Library van Wiel Arets zelf. Ik moet de constructie analysere, en vooral omdat alles er zo massief uitziet en we geen goede tekeningen hebben, is het lastig te zien hoe alles in elkaar steekt.
Ik vind het knap dat je geen last hebt gehad van de trappen, maar het klopt inderdaad wel van die slentertrappen. Het is de bedoeling dat je langzaam over de trappen omhoog en omlaag loopt, zodat iedereen je kan zien. Het werkt als het ware als een catwalk. Dit is om ervoor te zorgen dat men elkaar kan ontmoeten in het gebouw.
op 22 december om 20:34
Ok, dat boek heb ik ook in handen gehad. Daar staan wel een paar plattegronden in. Daarnaast staan er ook digitale plattegronden op de website van de bibliotheek zelf, maar die zijn vooral functioneel handig. Constructief kun je daar niet veel op zien.
Constructief is het gebouw best logisch, al lijkt dat op het eerste gezicht niet zo. Er zijn 8 verticale ’schijven’/ kolomstroken waar de vloeren op ondersteund worden. Deze schijven halen op hun beurt de stabiliteit weer uit de vier kernen.
Moesten jullie toevallig ook de bibliotheek van Delft analyseren? Want daarvan komt binnenkort op deze site een uitgebreide constructieve analyse.
op 22 december om 23:42
ok, bedankt.
Ik hoef delft niet te doen, al schijnt die ook heel spectaculair te zijn. Ik moet echter wel de bibliotheek van zeewolde doen, lang niet zo spectaculair als die van utrecht, maar wel mooi hoe de gevels zijn gemaakt, een beetje hetzelfde idee als utrecht. beton dat lijkt te dragen op glas. als je er een foto van ziet lijkt hij heel groot, hij is echter maar 2 verdiepingen:P wel grappig om te zien.
op 5 maart om 14:24
Dit gebouw is een juweeltje. Het reliëf in de zwarte wanden en het glas zijn erg fraai. De doorkijkjes zijn spectaculair. Vrijwel overal komt daglicht en het interieur oogt ruim maar biedt toch geborgenheid. Daarnaast is de akoestiek erg prettig. Ik vraag me alleen af hoe lang alle rode bekledingen meegaan.
Je schrijft: “Al is het daarbij de vraag of een sprinkler in combinatie met boeken wel zo verstandig is”. Da’s simpelweg verplicht. Daarnaast zijn verbrande boeken net zo vervelend als natte boeken.
op 5 maart om 20:25
Beste Rudi,
Dank je voor de positieve opmerkingen. Een sprinkler was in dit gebouw inderdaad een noodzakelijkheid omdat het gebouw zeer open van structuur is. Bij een gebouw met meerdere afgesloten ruimtes is een sprinklerinstallatie niet verplicht.
op 30 maart om 04:39
Ik wilde toch even zeggen dat ik je beschouwing wat ongenuanceerd vond.
Het gebouw is via een kleine toegang bereikbaar via de begane grond; de hoofdentree is een sluis die van het hoofdgebouw van de UU naar de bibliotheek loopt.
De hoofdentree is gewoon op de begane grond, en niet via de loopbrug. Het is juist de bedoeling dat de kleine draaideur als krap ervaren wordt.
Het grootste deel van de buitenwand bestaat uit glazen panelen en die weerspiegelen de omgeving.
Dat heb ik nog nooit gezien. De print op de panelen voorkomt weerspeigeling.
en de balken binnen lijken zwaar overgedimensioneerd.
Het zijn enorme overspanningen, hoezo vindt je dat de balken overgedimensioneerd lijken?
en dat laat hij bij al zijn gebouwen terugkomen.
Zeker niet waar.
En voor de bieb geldt: Als je binnen komt zijn de aanzichten zwart, als je vertrekt, en de trap naar beneden kijkt is de kleur wit/grijs. Een witgrijze vloer is gekozen om de concentratie te verbeteren.
Doordat alles zwart is raak je een beetje gedesoriënteerd.
Je kunt overal naar buiten kijken. En hoezo desoriënteerd zwart jou?
naar de functie van die ruimtes kunnen we alleen maar gissen.
Ik denk dat 90% van de mensen weet dat in deze betonnen ‘wolken’ de archieven gehuisvest zijn.
Uniek aan deze bibliotheek van Wiel Arets is het feit dat het uiterlijk (bijna) niets van het innerlijk laat zien. Er zijn veel uitsnedes in de vloeren gemaakt, en zo zijn er diverse open ruimtes ontstaan. Van buitenaf is het één glimmend massieve doos die zeer defensief oogt.
Van buitenaf kun je toch precies de massieve en open gedeeltes aflezen?
als zullen de buitenpanelen om bouwfysische redenen anders gemaakt zijn.
De binnenzijde is constructief, de buitenzijde bekleding. Ertussen zit isolatie.
en de plattegronden van het gebouw willen me laten geloven dat er verhoudingen in te ontdekken zijn.
Hoezo willen de plattegronden dat? Waar merk je dat aan?
Het tegenovergestelde is een wit, meditatief gebouw.
Arets gebouwen worden nogal eens vergeleken met klooster (Wiel Arets is bijna elk jaar vertegenwoordigd in het jaarboek, met een echte Arets, namelijk een bouwwerk dat aan een klooster doet denken, verstild als La Tourette, altijd mooi verlicht. Met de bibliotheek in Utrecht, 2004>05, bewijst Arets zijn meesterschap andermaal. Archined.nl, Vincent van Rossum, 2006)
In deze bibliotheek zit iedereen te werken en wordt je aangekeken als je praat. Die bibliotheek is dus zeker geen ontmoetingsplaats. Daarnaast zijn er nog een paar redenen waarom het gebouw geen ontmoetingsplaats is:
- Er zijn geen ontmoetingsplekken in het gebouw, enkel de werkplekken.
- Van buiten wordt je niet uitgenodigd om naar binnen te gaan, het is een massief gesloten blok.
Dit is ook een beetje onzin. Er is een mooi cafe met binnentuin ontworpen in het gebouw, een integraal onderdeel van de bib (en lekkere koffie). Daarnaast zijn er ontzettend veel studenten overgestapt van hun faculteitsbib naar deze centrale bib, veel studeten studeren er graag. Hoe ziet voor jou een ontmoetingsplek er uit? In deze bib staan op verschillende plekken banken, waar studenten vaak samen komen om koffie te drinken of een beetje te hangen. Samen studeren gebeurt ook veel in de bib. Wat mij betreft werkt de plek prima voor studenten dei elkaar willen ontmoeten en studeren. De architectonische expressie van het gebouw nodigt wat mij betreft juist wel uit om naar binnen te gaan. Het blok is niet massief. De transparantie verandert met de loop van de dag, op de momenten dat het gebouw massief aan doet, heeft het zo’n sterke architectonische uitdrukking, dat het een betekenis aan de plek geeft, zaols een openbaar gebouw moet doen.
Persoonlijk vind ik witte gebouwen veel mooier dan dit toppunt van ‘architectenzwart’.
Het zwart is hier niet alleen esthetische gekozen, zoals jij je wit kiest. Het is ook functioneel en conceptueel van belang bij het gebouw. Ik hou ook meer van pure als van melkchocolade. En meer van bananen als perzikken.
Na een bezoek was ik dan ook weer blij om buiten te staan.
Jammer om te horen.
Dat is de psychologische kijk op dit gebouw.
Psychologisch is echt iets anders als persoonlijk.
Wiel Arets heeft met deze bibliotheek een duidelijk archetype voor een moderne bibliotheek neergezet.
Het type is ‘bibliotheek’. Zijn ontwerp is geen nieuw ‘archetype’. Uniek is het bebouw zeker.
Wat vind jij van de Universiteitsbibliotheek Utrecht?
Ik vind het een topgebouw.
op 31 maart om 12:00
Beste Ties, bedankt dat je de moeite hebt genomen om een uitgebreide reactie te geven. Ik ben het met je eens dat mijn analyse wat ongenuanceerd is, maar ik pretendeerde dan ook niet objectief te zijn. Het is, als ik het zo teruglees, behoorlijk persoonlijk gekleurd.
Ik zal op een aantal punten die je noemt ingaan. Volgens mij weerspiegelt de bibliotheek zijn omgeving wel degelijk, maar het wordt inderdaad verminderd door de print op de ruiten.
De balken in het gebouw maken behoorlijke overspanningen, maar ik heb sterk het gevoel dat de architect uit het oogpunt van architectonische uniformiteit de balken gelijke dimensies heeft gegeven. Ook waar dit uit constructief oogpunt niet nodig zou zijn.
Je kunt overal naar buiten kijken. En hoezo desoriënteert zwart jou?
Puur persoonlijk denk ik. Als er lichtere kleuren waren gebruikt zou de opzet van het gebouw sneller duidelijk zijn geweest voor mij.
Met de ruimtes waar ik het doel niet van weet bedoelde ik niet de archiefclusters, zoals eerder in mijn verhaal staat wist ik wel degelijk dat daar zich de archieven bevinden. Ik bedoelde de ruimtes op de begane grond en de eerste verdieping.
Van buitenaf kun je toch precies de massieve en open gedeeltes aflezen?
Dat ben ik niet met je eens. Het is wel abstract weergegeven middels de panelen, maar voor de rest kun je van de buitenkant niet zien hoe het gebouw in elkaar steekt.
Hoezo willen de plattegronden dat? Waar merk je dat aan?
De stramien breedte-lengte verhouding lijkt gelijk te zijn aan de breedte-lengte verhouding van het hele gebouw. Dit is niet het geval.
Psychologisch is echt iets anders als persoonlijk.
Mijn persoonlijke psychologie… misschien wat ongelukkig woordgebruik.
Het type is ‘bibliotheek’. Zijn ontwerp is geen nieuw ‘archetype’. Uniek is het gebouw zeker.
Ik zei niet dat het een nieuw archetype was, maar een modern archetype.
Ik vind het een topgebouw.
Ik ook.
Voel je vrij om nogmaals te reageren als er iets nog niet duidelijk is, of je het niet met me eens bent. We kunnen van elkaar leren!
op 7 juli om 20:49
het gebouw is fantastisch… vooral het zwart is subliem!
de gebruikte print in eindeloze herhaling voor ramen en de blinddruk in beton werkt heel goed… maar… de afbeelding sec had nog beter gekund!
maar verder een fantastische ruimte, heel bijzonder…