De megalomaan en de architect

Megalomane architectuur van Babel tot Dubai, met keizers, dictators en de architect als handlanger in het complot.

Een aantal jaar geleden, toen ik als secretaris van een studentenvereniging brieven schreef aan broederverenigingen, kreeg ik van een correspondent te horen dat mijn ideeën ‘megalomaan’ waren. Ongetwijfeld in antwoord op een studentikoze brief die we destijds als grap naar elkaar stuurden.

‘Bezeten door grootheidswaan’ is de definitie die het woordenboek geeft bij het opzoeken van het woord ‘megalomaan’. Je komt het niet vaak tegen in het dagelijks taalgebruik, wat bevestigd wordt door de magere Google zoekresultaten bij dit woord. Grootheidswaan past ook eigenlijk helemaal niet in ons kleine, burgerlijke land. Pas als je bestuurder bent van een groot wereldrijk en voorzien van een flinke dosis nationalisme kun je een gooi doen naar de psychische afwijking die megalomanie heet.

Megalomanie heeft trekjes van narcisme, het verschil luidt volgens Bertrand Russel als volgt: “The megalomaniac differs from the narcissist by the fact that he wishes to be powerful rather than charming, and seeks to be feared rather than loved. To this type belong many lunatics and most of the great men of history.”

Dit artikel ontstond uit de vraag wat megalomanie en architectuur met elkaar te maken hebben. Bouwen grootse heersers grote projecten om te bewijzen hoe machtig ze zijn of om het volk gunstig te stemmen? In hoeverre spelen religieuze motieven een rol? Bestaat er ook megalomane architectuur zonder dat er macht in het spel is? En wat is de rol die de architect in dit verhaal speelt?

De toren van Babel

De eerste vermelding in de geschiedenis van een project wat met recht megalomaan genoemd kan worden is de toren van Babel. De bijbel omschrijft het als volgt in Genesis 11:

“Ooit werd er op de hele aarde een één taal gesproken. Toen de mensen in oostelijke richting trokken, kwamen ze in Sinear bij een vlakte, en daar vestigden ze zich. Ze zeiden tegen elkaar: ‘laten we van klei blokken vormen en die goed bakken in het vuur.’ De kleiblokken gebruikten ze als stenen, en aardpek als specie. Ze zeiden: ‘Laten we een stad bouwen met een toren die tot in de hemel reikt. Dat zal ons beroemd maken, en dan zullen we niet over de hele aarde verspreid raken.’

Maar toen daalde de HEER af om te kijken naar de stad en de toren die de mensen aan het bouwen waren. Dit is één volk en ze spreken allemaal een en dezelfde taal, dacht de HEER, en wat ze nu doen is nog maar het begin. Alles wat ze verder nog van plan zijn ligt nu binnen hun bereik. Laten wij naar hen toe gaan en spraakverwarring onder hen teweegbrengen, zodat ze elkaar niet meer verstaan. De HEER verspreidde hen van daar over de hele aarde en de bouw van de stad werd gestaakt.”

Bijbeluitleggers geven bij dit verhaal aan dat het de mensen te doen was om ‘als God’ te zijn. Als je maar hoog genoeg bouwt kom je God vanzelf een keer tegen, dacht men. Opmerkelijk genoeg is het in dit verhaal God zelf die verbaasd staat over de inventiviteit van de mens die hij een paar hoofdstukken daarvoor gemaakt heeft, zodat hij een stokje moet steken voor hun ontwikkeldrang.

Dit eerste voorbeeld van megalomanie komt voort uit religieuze redenen. Niet één mens wou heersen over de ander, maar de mensen samen deden een krachtmeting tegen God.

De piramides: een laatste rustplaats voor de farao

In de Egyptische godencultus werd de Farao aanbeden als God en verdiende hij als dusdanig dan ook een goddelijke rustplaats. Jarenlang stapelden boeren (of slaven) stenen op elkaar totdat de graftombe voltooid was.

Verschil met de toren van Babel is dat toen alle mensen dachten dat ze als God konden zijn, en bij de Egyptenaren is het alleen de heerser. Nadat de traditie van piramidevormige graftombes eenmaal in gang was gezet ging men er jaren mee door. De megalomane staat van een farao werd verweven met de cultuur en de al gebouwde piramides herinnerde het volk daar fijntjes aan.

Wat mij opvalt bij het bestuderen van deze megastructuren is dat ze opvallend vaak een geometrische basisvorm hebben. Zo is een piramide een geometrische basisvorm bij uitstek, en hebben veel andere voorbeelden die we tegen zullen komen de vorm van een cirkel, vierkant of driehoek.

Brood en spelen in het Colosseum

Toen keizer Vespasianus in het jaar 70 n.C. begon met de bouw van een amfitheater in Rome deed hij dat vooral om het volk gunstig te stemmen. In de jaren ervoor was het politiek behoorlijk onrustig geweest omdat keizer Nero er een handje van had willekeurige mensen uit het volk te liquideren. ‘Brood en spelen’ was (en is) een beproefd middel om de gunst van het volk te winnen. Vespasianus gebruikte de rijkdommen uit het door hem en zijn zoon veroverde Jeruzalem om te betalen voor het grootste amfitheater dat ooit gebouwd werd.

Lang heeft hij er niet van kunnen genieten, want in het jaar 79 stierf hij. Zijn zoon Titus volgde hem op en zorgde ervoor dat de bouw van het Flavische amfitheater door bleef gaan. Het gebouw zou uiteindelijk pas na zijn dood in 81 worden opgeleverd onder het bewind van keizer Domitianus, zijn broer.

Bij Romeinse bouwprojecten is het opvallend dat de naam van de architect zelden genoemd wordt. Vitruvius is met zijn ‘Tien boeken over architectuur’ de enige Romeinse architect die iets op schrift heeft nagelaten. Er is één Romeinse architect van wie we zeker weten dat hij een paar belangrijke gebouwen gemaakt heeft: Apollodorus. Hij leefde tijdens het bestuur van keizer Trajanus. Deze keizer trad waarschijnlijk ook op als zijn beschermheer, want toen Hadrianus aan de macht kwam lezen we bij Cassius Dio dat hij ruzie met deze nieuwe keizer kreeg:

“Hadrian first banished and later put to death Apollodorus, the architect who had built the various creations of Trajan in Rome – the forum, the odeon and the baths. The reason assigned was that he had been guilty of some misdemeanour, but the true reason was that once when Trajan was consulting him on some point he had sad to Hadrian, who had interrupted him with some remark: ‘Be off and draw your pumpkins. You don’t understand any of these matters’ – it chanced that Hadrian at the time was pluming himself upon some such drawing. When he became emperor, therefore, he remembered this slight and would not endure the man’s freedom of speech.”

Zouden de megalomane Romeinse keizers ervoor gezorgd hebben dat veel namen van architecten uit de geschiedenisboeken gewist werden? Zodat ze zelf als bouwheer aangeduid konden worden?

Boullée: megalomane tekeningen

Etienne-Louis Boullée is een uitzondering in dit verhaal over megalomanie. Hij is de enige die geen machthebber is, maar een architect. In de meeste andere gevallen zijn architecten de poppetjes die naar de aanwijzingen van de dictator dansen, maar Boullée ontwerpt grootse structuren zonder dat een keizer hem daarom gevraagd heeft.

In de achttiende eeuw werd het Versailles paleis verbouwd en uitgebreid. Er werd een prijsvraag georganiseerd waarvoor ook Boullée een inzending deed. Zijn plannen waren zo kolossaal dat ze niet uitgevoerd werden. Dat zegt wel wat als je bedenkt dat Versailles het grootste paleis ter wereld is (en op zichzelf ook al een megalomaan project ter verheerlijking van de Franse Keizer).

Ook ontwierp hij een amfitheater aan het eind van de Champs-Elysées, geïnspireerd op het Colosseum. Qua structuur hetzelfde, maar zonder de ornamenten. Wel een schaalverschil: in plaats van 54 000 bezoekers passen er in zijn variant maar liefst 300 000. Boullée schrijft hierover in zijn Treatise:

“Imagine 300 000 people brought together in an amphitheater where no one can escape the eyes of the crowd. Such a situation would create a unique effect: the beauty of this astonishing spectacle would come from the spectators; indeed, they alone would be the spectacle.”

Adolf Hitler en Albert Speer

Adolf Hitler is de meest bekende megalomaan van de afgelopen eeuw. Maar ook Joseph Stalin, Saddam Hussein en andere dictators leden waarschijnlijk aan grootheidswaan. Hitler is een uitzondering in het rijtje megalomane heersers omdat er van hem bekend is dat hij erover nagedacht heeft om architect te worden. Had hij zijn plannen voor een nieuw Berlijn genaamd ‘Germania’ kunnen verwezenlijken dan had deze stad er radicaal anders uitgezien.

Hitler gebruikte architectuur om vriend en vijand zijn wil op te leggen. Dat wordt treffend omschreven door Deyan Sudjic in zijn boek ‘The Edifice Complex’. De Tjechische minister president Emil Hacha gaat begin 1939 op bezoek bij Hitler in de hoop zijn land te redden. Hij loopt daarbij door de door Albert Speer ontworpen Rijkskanselarij:

“Hácha was white faced, anxious, and dizzy as he made his way across the entrance lobby, completed just eight weeks earlier. He was exactly the kind of visitor the Chancellery was designed for. If ever architecture had been intended for use as a weapon of war, it was here.

The grandeur of the Chancellery was an essential part of Hitler’s campaign to browbeat Hácha into surrender. Beyond the courtyard, itself a kind of summation of the Nazi state, was an elaborate sequence of spaces inside the Chancellery, carefully orchestrated to deliver official visitors to Hitler’s presence in a suitably intimidated frame of mind. After a quarter-mile walk, visitors were left in no doubt of the power of the new Germany.”

Hitler’s aspiratie naar wereldheerschappij komt het meest duidelijk naar voren in het ontwerp voor de Volkshalle. In deze gigantische, op het Romeinse Pantheon geïnspireerde koepel kon hij als führer maar liefst 180 000 mensen toespreken.

Brasilia, de stad zonder ziel

Lucio Costa en Oscar Niemeyer zullen het nooit zo bedoeld hebben, maar de hoofdstad van Brazilië kan ook gezien worden als een voorbeeld van monumentale megalomaniteit. Vanuit de lucht bezien heeft de stad de vorm van een adelaar die bestaat uit twee hoofdassen. Een ‘Eixo Monumental’ waaraan alle belangrijke overheidsgebouwen zijn gelegen en de vleugels genaamd ‘Asa Norte’ en ‘Asa Sul’ als hoofdstructuur voor alle woningen.

Toen ik afgelopen voorjaar in Brasilia over de monumentale as liep, was dat als voetganger een rare gewaarwording: wandelen in een stad die gebouwd is voor de auto. Ook als je met de auto door de stad rijdt blijft deze grootse laan een kale bedoening. Hoewel Brasilia veel mooie architectuur kent, is het voor mij wel een voorbeeld van het falen van ‘de geplande stad’. De structuur van de stad is schitterend, maar zij heeft geen ziel. Op een zaterdagmiddag ligt de monumentale as er verlaten bij. Op een paar langszoevende auto’s na waan je je in een spookstad met relieken van moderne architectuur.

De monumentale as van Brasilia is geïnspireerd op een al even zo megalomaan ontwerp van de stad Teotihuacan in Mexico. Ook daar vind je een monumentale as van twee kilometer lang die geflankeerd wordt door tempels, piramides en paleizen. In Mexico is hij slechts 84 meter breed in plaats van 300; ik denk dat de axiale werking daar veel sterker is.

Brasilia is een fantastische ervaring om twee dagen in rond te dwalen – een walhalla van moderne architectuur. Maar na die twee dagen ben je blij dat je weer weg mag, want ‘gezelligheid’ is er niet te vinden. Het is een werkstad; wonen en leven gebeurd in de buitenwijken. Op papier kan de structuur er mooi uitzien: in de praktijk moet er ook nog geleefd worden. Brasilia is megalomaan doordat haar plan te groots ontworpen werd.

Dubai en de Burj Khalifa

De Burj Khalifa (ook wel bekend als Burj Dubai) en de omliggende hoofdstad van Dubai zijn het meest recente voorbeeld van megalomanie. De sjeiks dachten hun olieafhankelijkheid te verminderen door een economie gebaseerd op toerisme op te bouwen. Men bouwde de hoogste toren ter wereld en toen het geld op was mocht het buurland Abu Dhabi te hulp schieten. De kans bestaat dat Dubai een spookstad vol onafgeronde bouwprojecten wordt.

Een megalomane overschatting van de eigen economische kracht, maar geen gevaarlijke grootheidswaan. De Burj Khalifa werd niet gebouwd om de wereldheerschappij van een oliestaatje te bevestigen, maar om de wedstrijd omtrent de hoogste toren te winnen.

Conclusie

Met bovenstaande voorbeelden heb ik nog maar het topje genoemd van de berg die megalomane architectuur heet. Wat dacht je van de St. Pieter kerk in Rome? De grootste Rooms-katholieke kerk op aarde: het is verboden om een nog grotere kerk te bouwen. Dit in marmer gehulde bouwwerk is één van de duurste kerken uit de geschiedenis en werd betaald door de armen nog armer te maken. Of het bouwwerk ter verheerlijking is van God of van de Paus zal ik maar in het midden laten.

‘Megalomaan’ heeft een bittere bijsmaak voor het volk. Zij hebben moeten lijden onder het bewind van de heerser. ‘Grootse’ ontwerpen, zoals Boullée ze tekende geven die nare bijsmaak niet. Stel dat de Koninklijke Bibliotheek gebouwd zouden zijn, dan zou het volk daarvan profiteren. Boullée was dus geen megalomaan omdat er bij hem (waarschijnlijk) geen macht in het spel was. Hij ontwierp grote gebouwen als doel op zichzelf, niet om te heersen over zijn medemens.

Lust naar grote gebouwen of ‘gigantomanie’ is dus geen ziekte op zich, maar een eigenschap van mensen die genieten van grootsheid. Of misschien wel een eigenschap van alle mensen in meerdere of mindere mate; we lopen op vakantie tenslotte allemaal wel eens een oude kerk binnen om ons te vergapen aan de grote gewelfde ruimte. Frappant is dat veel architectuur die vroeger door een dictator over de rug van het volk gebouwd werd, nu een toeristische trekpleister is. De tijd heelt alle wonden, en doet ons vergeten welke misdaden begaan zijn om tot dit eindresultaat te komen.

Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.” Een machthebber wil graag nog meer macht, en gebruikt daar architectuur voor; hij heeft een architect nodig om zijn megalomane plan te verwezenlijken. Een architect wil graag een mooi ontwerp maken en heeft op zijn beurt graag een invloedrijke en rijke klant zodat hij zijn grootse dromen kan realiseren. Voor de architect is het gebouw een doel op zich. Voor de dictator is het slechts een middel op weg naar de wereldheerschappij.

De architect die zo’n megalomaan bouwwerk voor een machthebber ontwerpt is een soort meeloper. Hij probeert zijn klant tevreden te stellen en tekent wat die eist. Dat het bouwwerk inhumaan is, – als er bijvoorbeeld krijgsgevangenen worden ingezet om het te bouwen – daar denkt hij voor het gemak niet aan. Hij kan dus onethisch te werk gaan als hij geen vragen stelt bij de immorele opdracht van zijn klant.

De angel van megalomane architectuur verdwijnt als het publieke gebouw tijdens en na de bouw niet het welzijn van één, maar van velen bevorderd.

Ken jij voorbeelden van megalomane architectuur?

Info

Dit artikel is op 16 september 2011 geschreven door Frank van Leersum in de categorie architectuur.

het op Twitter
Deel op Facebook

4 reacties op “De megalomaan en de architect

  1. Hans schreef op :

    Volgens mij zijn er in Shanghai ook voldoende voorbeelden te vinden. De hoogste gebouwen daar lijken ook doelloos te worden gebouwd. Puur om de hoogste te worden, al is het maar in China. Naar mijn idee staan grote gedeelten gewoon leeg.

    Het gebied waar veel van deze torens staan(Pudong), is een gebied waar maar weinig expats willen wonen. Er is weinig te beleven, ‘s avonds is ook dit een verlaten deel van de stad.

    Vanaf de andere kant van de rivier is het uitzicht op de skyline van Pudong echter wel gaaf.

    • Ik ben nu een boek aan het lezen en recenseren over de gigantische bouwspurt van China. Het boek, genaamd ‘How the City Moved to Mr Sun’ geeft je zeker gelijk. Elke miljoenenstad wil een Central Business District bouwen zoals het door jou genoemde Pudong in Shanghai.

      • Hans schreef op :

        Is er ook een goede reden voor? Qua logistiek en verkeer geeft het ook best wel problemen. Metrolijnen en wegen die op bepaalde tijden een sterke piek kennen en verder weinig worden gebruikt. Idem dito voor horeca etc. Ik begrijp het niet, waarom zou je dit niet meer mixen en kleinschaliger doen?

  2. Echt gezellig zal het inderdaad niet worden, zo’n Central Business District. Maar dat maakt de mensen die deze bouwen blijkbaar niet veel uit. Die willen het meeste geld en de hoogste torens. Megalomanie brengt geen humane architectuur voort.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>