In een door Architectenweb georganiseerd debat ging hij samen met andere panelleden in op de vraag of maquettes maken nog zinvol is nu we alles met de computer 3D kunnen tekenen. Dat bleek zeker het geval, want “een maquette is als een haardvuur waar je rondom kunt verzamelen”, aldus Sanne van der Burgh van MVRDV.
Een maquette is democratischer als een virtueel model, want van de laatste weet alleen degene die het getekend heeft echt hoe het in elkaar zit. Een maquette is makkelijk voor iedereen te begrijpen, en daardoor een betere manier om een ontwerp samen te bespreken. Filippo Lodi van UN studio gaf aan dat zij soms wel alleen digitaal werken omdat de deadlines extreem krap zijn. Tijd om een maquette te maken is er niet; met de computer ontwerpen is bijna altijd sneller.

Het voordeel van een fysieke maquette is dus het communicatief vermogen; een computermodel laat zich snel (en parametrisch) vervormen. Het zou ideaal zijn als deze twee eigenschappen in de toekomst verenigt zouden kunnen worden in een soort digitaal-fysieke modelleer techniek.

Maquette als kunstwerk

Maquettes beginnen soms een eigen leven te leiden; architecten vinden een maquette zo mooi dat er een ‘maquette van de maquette’ wordt gemaakt. Ook lijkt het de laatste jaren een sport te zijn om van elke ontwerpstap een model te maken. Blauw schuim is onverminderd populair voor de honderden massa varianten. “If we run out of blue foam, we use white foam”.
Niet al dit werk verdwijnt overigens in de vuilcontainer; naast stalling in de kelder worden bureaus steeds vaker benaderd door musea met de vraag of ze een maquette mogen kopen. Debatleider Michiel van Raaij merkte gevat op dat hij hier wel een nieuw businessmodel voor architectenbureaus in zag.

De ambacht van het bouwen

Volgens Anne Holtrop is het nog wel een verschil of je een maquette zelf maakt, of dat je hem laat produceren door een 3D printer. Architecten zeggen wel dat ze ‘bouwen’, maar in feite besteden ze dat werk aan iemand anders uit. Een maquette is misschien wel het laatste middel om zelf nog met bouwen bezig te zijn. Holtrop zelf werkt overigens nooit in blauw schuim. Zijn architectuur begint al bij het schaalmodel, de materiaalkeuze hiervan is in een vroeg stadium al belangrijk. Met hout, staal of kunststof kun je dan je ontwerp al een bepaalde materialiteit meegeven.
Aan zijn ontwerpen zie je duidelijk dat de maquette een belangrijke plaats inneemt tijdens het proces. ‘Is een maquette alleen representatief of ook architectuur in zichzelf?’ is een vraag die aan de orde kwam tijdens het debat. Holtrop verschilt van werkwijze ten opzichte van de andere bureaus; zijn werk bestaat uit maquettes in alle schaalgroottes. De sobere ruimtes van het hieronder afgebeelde tijdelijke museum hebben een vervreemdend effect. Het zijn geen maquettefoto’s, maar een 1:1 model waar je nieuwsgierig om de hoek kunt kijken, op zoek naar de bron van dat wonderschone strijklicht.

Wat zijn jouw ervaringen op de Material Xperience beurs?

Bovenstaande foto’s van het werk van Anne Holtrop zijn gemaakt door Bas Princen.

Bloch is een Belgische student die in Wenen de postgraduate studio Excessive II heeft gevolgt. Studenten leren er ontwerpen te maken die bestaansrecht hebben om hun esthetische kwaliteiten. Middels vormstudies onderzoeken ze mutaties en evolutionaire processen van uit de biologie geleende cel-structuren.

De opleiding in Wenen positioneert de studio als volgt:

“The Strategies of the „EXCESSIVE“ program is a 3-semester postgraduate course in architectural design. Working in a laboratory environment, students will develop knowledge by investigating and applying the possibilities of emerging theories, as well as testing new design territories such as scripting, biogenetics, genetic codification, new materials, and cellular systems. (…)
We are subverting the logic of perfection: what used to be about mastering the result of a non-perfect process is now about the production of monstrosity and the grotesque thought the mathematical perfection of an evolutionary mechanism.”

De studio is sterk op vorm georiënteerd, aldus Bloch: “Ondanks het duidelijke architecturale programma (een concertgebouw voor 1500 bezoekers), begint men in tegenstelling tot andere academies niet onmiddellijk na te denken over programmatische eisen, esthetiek, schaal of stedenbouwkunde impact. In plaats van architectuurboeken en tijdschriften uit te pluizen – en vaak te kopiëren – ga je op zoek naar potentiële architecturale vormen die niet noodzakelijk uit de bouwkunst komen. Dit biedt dan een zee aan mogelijkheden voor verdere uitwerking van je ontwerp.”

Het concept

Het concertgebouw dat hij ontwierp is zowel een monument als sculptuur. Gevangen in de tijd toont het de verschillende stadia van ontbinding van een gebouw. Tijdens de studio werd de studenten geleerd om te werken met ‘cellen’: kleine elementen die je kunt kneden, molesteren en accumuleren om je gebouw te vormen. Voor dit ontwerp koos hij ervoor om de andere kant op te werken door te ontmantelen, te substraheren en samen te smelten. Bloch legt zijn concept als volgt uit:

While the architectonic aesthetic may seem to revolve around a straightforward gimmick, this work is much richer than that. The more you look, the more you realize how many levels it operates on, from its allusions of architectural ruïnification/collapse as in the romantic era to its connections to our current culture of remixes and mash-ups. (…)
While this “fictional” concert hall is visually divorced from reality, it gives a sly commentary on the current state of architecture. After reading this agenda and stepping back into the build environment, it shocks how much the building in front of you, with its cheap-looking touches of faux masonry or abundant technical supplies, starts to evoke similarities with this so called “horrific, dystopian, retro past aesthetic” concert hall.

Rococo als overdadig ornament

Architectuur is net als andere vakgebieden onderhevig aan stromingen die opkomen, blinken en verzinken. Rond 1720 ontstond de stijl Rococo, vooral bekend om zijn uitbundige interieurdecoraties in Frankrijk en Duitsland. Het nieuwe digitale ornament vertoond een sterke gelijkenis met deze stroming. Zij is ook asymmetrisch, luchtig en frivool.

Rococo was een reactie op de strenge classicistische stijl. Dit nieuwe excessieve ornament is misschien wel een reactie op het radicale minimalisme van veel Japanse architecten. De tijd zal het leren. Het is opvallend dat Nederlandse architecten bijna niet vertegenwoordigd zijn; daar zijn we misschien te calvinistisch voor.

Dit theater is geen rücksichtsloze Rococo; Bloch slaagt er in zijn ontwerp een eigen stempel mee te geven. Het is dan ook op een breed scala aan thema’s geïnspireerd. “Zo herken je Scharoun’s Berliner Philharmonie in de geclusterde parterre van de concertzaal. Coop Himmelblau’s voorliefde voor spiralen die verdwijnen in zwevende bouwvolumes. Juliaan Lampens‘ betonnen desolaatheid. Ontmantelde scheepswrakken, stalen structuren uit de ruwbouw, productiefouten, momenten van onevenwicht, overdimensionering, de ontworpen ruïne zoals in het Romantisch tijdperk rond de 2de helft van de 18e eeuw, Albert Speer’s grootheidswaanzin, Etienne Louis Boullée’s overgeproportioneerde dimensionering en pochée, François de Nome (Monsu Desiderio) schilderij “Roi Asa de Juda détruisent les Idoles”, abstracte vormen van afbraak, overwoekering en excessieve ornamentiek.”

Menging van ambachten

Op de vraag welke computerprogramma’s hij heeft gebruikt om tot zijn ontwerp te komen antwoordt Bloch dat het niet zoveel uitmaakt, want “alle mogelijke ontwerpen kunnen via verschillende mediums gerealiseerd worden. Dit ontwerp is geen kind van één specifiek programma. Zodra je voor ogen hebt te gaan ontwerpen met slechts één tool heb je vele ontwerpmatige beperkingen. Je belandt dan snel in een erg voor de hand liggende oplossing, een bepaalde look en vaak een trend of hype.”

“Het is de bedoeling om uit te komen bij resultaten die niet meer laten vermoeden hoe je ertoe gekomen bent”, vervolgt hij, “een goed ontwerp vereist verschillende professionele skills en tools. Als je gedwongen wordt te kijken naar andere ambachten, dan pas zul je met iets unieks en waarschijnlijk nieuws komen. Multidisciplinair denken, crossovers maken tussen verschillende ambachten en technieken, zowel bij het ontwerpen als bij de uitvoering creëert boeiende en frisse resultaten.”

Geen lineair verhaal

De ontwerpen die in de Excessive studio worden gemaakt lijken parametrisch te zijn. Maar dat is niet het geval, of eigenlijk beter: “Elk ontwerp, al is het met pen en papier ontworpen is per definitie parametrisch.” aldus Bloch, “Elke stap die je zet binnen een ontwerpproces is onderhevig aan beslissingen die je gemaakt hebt over je probleemstelling. Het is dus onderhevig aan een reeks parameters waar je een oplossing voor aanreikt. Het creëren van complexe geometriën kan een gevolg zijn van computational logics maar is dat niet per definitie.”

Omdat hij niet gelooft in architectuur waarvan men op voorhand voorspelt dat deze zal evolueren, heeft hij momentopnames te gecreëerd van de onderzochte onderwerpen (decay, ruïnification en the unfinished). “Momentopnames die een mimiek zijn van de werkelijkheid en als het ware zelf ontworpen zijn. Ze hebben een louter visuele impact. Dit biedt de mogelijkheid om reële processen na te bootsen en te gebruiken als ornamentiek binnen het ontwerp.”

Vrijheid door techniek

Ik denk dat Isaie Bloch – en de Excessive II studio in het algemeen – enkele interessante noties geeft van wat architectuur zou kunnen zijn. Doordat de techniek en functionaliteit ons eeuwenlang ‘beperkten’ in het vrij uitleven van vorm zijn veel gebouwen orthogonaal, repetitief en goedkoop geconstrueerd.
Stel dat 3D printen een vlucht neemt, en het niet uitmaakt of je een muur recht of rond met allerlei franje print, dan kan dit excessieve ornament nog wel eens een vlucht nemen. Feit blijft dat het lastig schoon te houden is.

Maar daar verzinnen we ook wel wat op.

Alle beelden bij dit artikel zijn gemaakt door Isaïe Bloch. Je kunt deze en meer afbeeldingen vinden op zijn blog Eragatory.

Op deze beker zie je duidelijk de lijnen waarmee hij opgebouwd is

Wieki Somers geeft menselijk as een 'second life' door er 3D mee te printen...

... ik weet niet of er echt as gebruikt is, maar het lijkt er verdacht veel op

Ik heb zo'n donkerblauw vermoeden dat deze flexibele ketting alleen met een 3D printer gemaakt kan worden

Letters in 3D print 'Another Dimension'

Een structuur die er duizelingwekkend ingewikkeld uitziet...

... ook van deze malienkolder vraag ik me af hoe hij uit één stuk geprint kan worden

Markus Kayser maakte een 3D printer waarmee hij van zand keramiek kan maken. Hieronder een filmpje over de werking van deze ‘Solar Sinter’. Op de tentoonstelling zijn een aantal potjes te zien die met deze techniek gemaakt zijn.

Een potje, gemaakt van zand

Door je hand voor een laser te houden kun je een digitale vorm modelleren

Het werkt als volgt: Download en installeer het programma van de Autodesk website. Maak een groot aantal foto’s van het object of de ruimte die je gedigitaliseerd wilt zien. De foto’s importeer je in het programma, en die berekent er een 3D model van. Op de weblog Jamie’s Jewels kun je meer lezen over dat proces.

Vervolgens kun je het model exporteren naar jouw favoriete 3D programma. Als test maakte ik een scan van onderstaande maquette. Het is een 1:20 model van het project Form Follows Frequency, gemaakt van styrofoam en plexiglas wanden.

de foto...

... en het 3D model ...

... waarvan de geometrie de bobbeligheid heeft van een sneeuwlandschap

Met het uitproberen liep ik meteen tegen de beperkingen van deze techniek aan: glimmende en transparante oppervlakken kan het programma nog niet verwerken. Het staat nog in de kinderschoenen, maar ik denk dat er zeer veel potentie in zit. Autodesk kiest ervoor om alle berekeningen door een computer op afstand te laten gebeuren. Daarmee zorgen ze ervoor dat het ingenieuze programmeerwerk niet gekopieerd kan worden en hebben ze meteen alle ingescande 3D data ter beschikking.

3D scannen heeft de toekomst

In de bouwwereld gaan we steeds meer renoveren en steeds minder nieuw bouwen. Nederland raakt vol en er zijn genoeg oude gebouwen die hergebruikt kunnen worden. Ik denk dat Photofly prima ingezet kan worden om gebouwen te digitaliseren – zij het alleen voor beeld. Voor precisie tekeningen moet een gebouw alsnog ingemeten en nagetekend worden.

Deze techniek is ook op andere manieren bruikbaar. Zo kwam ik het voorbeeld tegen van een steengroeve: de eigenaar vliegt over het terrein, maakt foto’s en kan vervolgens met een 3D programma nameten hoeveel kubieke meter steen de afgelopen tijd is weggehakt.

Op youtube zijn al diverse filmpjes te vinden van mensen die zichzelf hebben ingescand:

Net als 3D printen

Stel dat 3D printen binnenkort doorbreekt dan wordt het dus bijvoorbeeld mogelijk om jezelf in te scannen en een levensechte pop van jezelf neer te zetten. Naar Maddam Tussaud gaan hoeft niet meer; je download gewoon even een scan van Barack Obama en print die uit.

Of ben je uitgekeken op die standaard pasta-vormen? Dan scan je gewoon een rare vorm in en print je die uit met de voedsel printer.

Als afsluiter iemand die zijn eigen slapende baby gescand heeft:

Een aantal jaar geleden, toen ik als secretaris van een studentenvereniging brieven schreef aan broederverenigingen, kreeg ik van een correspondent te horen dat mijn ideeën ‘megalomaan’ waren. Ongetwijfeld in antwoord op een studentikoze brief die we destijds als grap naar elkaar stuurden.

‘Bezeten door grootheidswaan’ is de definitie die het woordenboek geeft bij het opzoeken van het woord ‘megalomaan’. Je komt het niet vaak tegen in het dagelijks taalgebruik, wat bevestigd wordt door de magere Google zoekresultaten bij dit woord. Grootheidswaan past ook eigenlijk helemaal niet in ons kleine, burgerlijke land. Pas als je bestuurder bent van een groot wereldrijk en voorzien van een flinke dosis nationalisme kun je een gooi doen naar de psychische afwijking die megalomanie heet.

Megalomanie heeft trekjes van narcisme, het verschil luidt volgens Bertrand Russel als volgt: “The megalomaniac differs from the narcissist by the fact that he wishes to be powerful rather than charming, and seeks to be feared rather than loved. To this type belong many lunatics and most of the great men of history.”

Dit artikel ontstond uit de vraag wat megalomanie en architectuur met elkaar te maken hebben. Bouwen grootse heersers grote projecten om te bewijzen hoe machtig ze zijn of om het volk gunstig te stemmen? In hoeverre spelen religieuze motieven een rol? Bestaat er ook megalomane architectuur zonder dat er macht in het spel is? En wat is de rol die de architect in dit verhaal speelt?

De toren van Babel

De eerste vermelding in de geschiedenis van een project wat met recht megalomaan genoemd kan worden is de toren van Babel. De bijbel omschrijft het als volgt in Genesis 11:

“Ooit werd er op de hele aarde een één taal gesproken. Toen de mensen in oostelijke richting trokken, kwamen ze in Sinear bij een vlakte, en daar vestigden ze zich. Ze zeiden tegen elkaar: ‘laten we van klei blokken vormen en die goed bakken in het vuur.’ De kleiblokken gebruikten ze als stenen, en aardpek als specie. Ze zeiden: ‘Laten we een stad bouwen met een toren die tot in de hemel reikt. Dat zal ons beroemd maken, en dan zullen we niet over de hele aarde verspreid raken.’

Maar toen daalde de HEER af om te kijken naar de stad en de toren die de mensen aan het bouwen waren. Dit is één volk en ze spreken allemaal een en dezelfde taal, dacht de HEER, en wat ze nu doen is nog maar het begin. Alles wat ze verder nog van plan zijn ligt nu binnen hun bereik. Laten wij naar hen toe gaan en spraakverwarring onder hen teweegbrengen, zodat ze elkaar niet meer verstaan. De HEER verspreidde hen van daar over de hele aarde en de bouw van de stad werd gestaakt.”

Bijbeluitleggers geven bij dit verhaal aan dat het de mensen te doen was om ‘als God’ te zijn. Als je maar hoog genoeg bouwt kom je God vanzelf een keer tegen, dacht men. Opmerkelijk genoeg is het in dit verhaal God zelf die verbaasd staat over de inventiviteit van de mens die hij een paar hoofdstukken daarvoor gemaakt heeft, zodat hij een stokje moet steken voor hun ontwikkeldrang.

Dit eerste voorbeeld van megalomanie komt voort uit religieuze redenen. Niet één mens wou heersen over de ander, maar de mensen samen deden een krachtmeting tegen God.

De piramides: een laatste rustplaats voor de farao

In de Egyptische godencultus werd de Farao aanbeden als God en verdiende hij als dusdanig dan ook een goddelijke rustplaats. Jarenlang stapelden boeren (of slaven) stenen op elkaar totdat de graftombe voltooid was.

Verschil met de toren van Babel is dat toen alle mensen dachten dat ze als God konden zijn, en bij de Egyptenaren is het alleen de heerser. Nadat de traditie van piramidevormige graftombes eenmaal in gang was gezet ging men er jaren mee door. De megalomane staat van een farao werd verweven met de cultuur en de al gebouwde piramides herinnerde het volk daar fijntjes aan.

Wat mij opvalt bij het bestuderen van deze megastructuren is dat ze opvallend vaak een geometrische basisvorm hebben. Zo is een piramide een geometrische basisvorm bij uitstek, en hebben veel andere voorbeelden die we tegen zullen komen de vorm van een cirkel, vierkant of driehoek.

Brood en spelen in het Colosseum

Toen keizer Vespasianus in het jaar 70 n.C. begon met de bouw van een amfitheater in Rome deed hij dat vooral om het volk gunstig te stemmen. In de jaren ervoor was het politiek behoorlijk onrustig geweest omdat keizer Nero er een handje van had willekeurige mensen uit het volk te liquideren. ‘Brood en spelen’ was (en is) een beproefd middel om de gunst van het volk te winnen. Vespasianus gebruikte de rijkdommen uit het door hem en zijn zoon veroverde Jeruzalem om te betalen voor het grootste amfitheater dat ooit gebouwd werd.

Lang heeft hij er niet van kunnen genieten, want in het jaar 79 stierf hij. Zijn zoon Titus volgde hem op en zorgde ervoor dat de bouw van het Flavische amfitheater door bleef gaan. Het gebouw zou uiteindelijk pas na zijn dood in 81 worden opgeleverd onder het bewind van keizer Domitianus, zijn broer.

Bij Romeinse bouwprojecten is het opvallend dat de naam van de architect zelden genoemd wordt. Vitruvius is met zijn ‘Tien boeken over architectuur’ de enige Romeinse architect die iets op schrift heeft nagelaten. Er is één Romeinse architect van wie we zeker weten dat hij een paar belangrijke gebouwen gemaakt heeft: Apollodorus. Hij leefde tijdens het bestuur van keizer Trajanus. Deze keizer trad waarschijnlijk ook op als zijn beschermheer, want toen Hadrianus aan de macht kwam lezen we bij Cassius Dio dat hij ruzie met deze nieuwe keizer kreeg:

“Hadrian first banished and later put to death Apollodorus, the architect who had built the various creations of Trajan in Rome – the forum, the odeon and the baths. The reason assigned was that he had been guilty of some misdemeanour, but the true reason was that once when Trajan was consulting him on some point he had sad to Hadrian, who had interrupted him with some remark: ‘Be off and draw your pumpkins. You don’t understand any of these matters’ – it chanced that Hadrian at the time was pluming himself upon some such drawing. When he became emperor, therefore, he remembered this slight and would not endure the man’s freedom of speech.”

Zouden de megalomane Romeinse keizers ervoor gezorgd hebben dat veel namen van architecten uit de geschiedenisboeken gewist werden? Zodat ze zelf als bouwheer aangeduid konden worden?

Boullée: megalomane tekeningen

Etienne-Louis Boullée is een uitzondering in dit verhaal over megalomanie. Hij is de enige die geen machthebber is, maar een architect. In de meeste andere gevallen zijn architecten de poppetjes die naar de aanwijzingen van de dictator dansen, maar Boullée ontwerpt grootse structuren zonder dat een keizer hem daarom gevraagd heeft.

In de achttiende eeuw werd het Versailles paleis verbouwd en uitgebreid. Er werd een prijsvraag georganiseerd waarvoor ook Boullée een inzending deed. Zijn plannen waren zo kolossaal dat ze niet uitgevoerd werden. Dat zegt wel wat als je bedenkt dat Versailles het grootste paleis ter wereld is (en op zichzelf ook al een megalomaan project ter verheerlijking van de Franse Keizer).

Ook ontwierp hij een amfitheater aan het eind van de Champs-Elysées, geïnspireerd op het Colosseum. Qua structuur hetzelfde, maar zonder de ornamenten. Wel een schaalverschil: in plaats van 54 000 bezoekers passen er in zijn variant maar liefst 300 000. Boullée schrijft hierover in zijn Treatise:

“Imagine 300 000 people brought together in an amphitheater where no one can escape the eyes of the crowd. Such a situation would create a unique effect: the beauty of this astonishing spectacle would come from the spectators; indeed, they alone would be the spectacle.”

Adolf Hitler en Albert Speer

Adolf Hitler is de meest bekende megalomaan van de afgelopen eeuw. Maar ook Joseph Stalin, Saddam Hussein en andere dictators leden waarschijnlijk aan grootheidswaan. Hitler is een uitzondering in het rijtje megalomane heersers omdat er van hem bekend is dat hij erover nagedacht heeft om architect te worden. Had hij zijn plannen voor een nieuw Berlijn genaamd ‘Germania’ kunnen verwezenlijken dan had deze stad er radicaal anders uitgezien.

Hitler gebruikte architectuur om vriend en vijand zijn wil op te leggen. Dat wordt treffend omschreven door Deyan Sudjic in zijn boek ‘The Edifice Complex’. De Tjechische minister president Emil Hacha gaat begin 1939 op bezoek bij Hitler in de hoop zijn land te redden. Hij loopt daarbij door de door Albert Speer ontworpen Rijkskanselarij:

“Hácha was white faced, anxious, and dizzy as he made his way across the entrance lobby, completed just eight weeks earlier. He was exactly the kind of visitor the Chancellery was designed for. If ever architecture had been intended for use as a weapon of war, it was here.

The grandeur of the Chancellery was an essential part of Hitler’s campaign to browbeat Hácha into surrender. Beyond the courtyard, itself a kind of summation of the Nazi state, was an elaborate sequence of spaces inside the Chancellery, carefully orchestrated to deliver official visitors to Hitler’s presence in a suitably intimidated frame of mind. After a quarter-mile walk, visitors were left in no doubt of the power of the new Germany.”

Hitler’s aspiratie naar wereldheerschappij komt het meest duidelijk naar voren in het ontwerp voor de Volkshalle. In deze gigantische, op het Romeinse Pantheon geïnspireerde koepel kon hij als führer maar liefst 180 000 mensen toespreken.

Brasilia, de stad zonder ziel

Lucio Costa en Oscar Niemeyer zullen het nooit zo bedoeld hebben, maar de hoofdstad van Brazilië kan ook gezien worden als een voorbeeld van monumentale megalomaniteit. Vanuit de lucht bezien heeft de stad de vorm van een adelaar die bestaat uit twee hoofdassen. Een ‘Eixo Monumental’ waaraan alle belangrijke overheidsgebouwen zijn gelegen en de vleugels genaamd ‘Asa Norte’ en ‘Asa Sul’ als hoofdstructuur voor alle woningen.

Toen ik afgelopen voorjaar in Brasilia over de monumentale as liep, was dat als voetganger een rare gewaarwording: wandelen in een stad die gebouwd is voor de auto. Ook als je met de auto door de stad rijdt blijft deze grootse laan een kale bedoening. Hoewel Brasilia veel mooie architectuur kent, is het voor mij wel een voorbeeld van het falen van ‘de geplande stad’. De structuur van de stad is schitterend, maar zij heeft geen ziel. Op een zaterdagmiddag ligt de monumentale as er verlaten bij. Op een paar langszoevende auto’s na waan je je in een spookstad met relieken van moderne architectuur.

De monumentale as van Brasilia is geïnspireerd op een al even zo megalomaan ontwerp van de stad Teotihuacan in Mexico. Ook daar vind je een monumentale as van twee kilometer lang die geflankeerd wordt door tempels, piramides en paleizen. In Mexico is hij slechts 84 meter breed in plaats van 300; ik denk dat de axiale werking daar veel sterker is.

Brasilia is een fantastische ervaring om twee dagen in rond te dwalen – een walhalla van moderne architectuur. Maar na die twee dagen ben je blij dat je weer weg mag, want ‘gezelligheid’ is er niet te vinden. Het is een werkstad; wonen en leven gebeurd in de buitenwijken. Op papier kan de structuur er mooi uitzien: in de praktijk moet er ook nog geleefd worden. Brasilia is megalomaan doordat haar plan te groots ontworpen werd.

Dubai en de Burj Khalifa

De Burj Khalifa (ook wel bekend als Burj Dubai) en de omliggende hoofdstad van Dubai zijn het meest recente voorbeeld van megalomanie. De sjeiks dachten hun olieafhankelijkheid te verminderen door een economie gebaseerd op toerisme op te bouwen. Men bouwde de hoogste toren ter wereld en toen het geld op was mocht het buurland Abu Dhabi te hulp schieten. De kans bestaat dat Dubai een spookstad vol onafgeronde bouwprojecten wordt.

Een megalomane overschatting van de eigen economische kracht, maar geen gevaarlijke grootheidswaan. De Burj Khalifa werd niet gebouwd om de wereldheerschappij van een oliestaatje te bevestigen, maar om de wedstrijd omtrent de hoogste toren te winnen.

Conclusie

Met bovenstaande voorbeelden heb ik nog maar het topje genoemd van de berg die megalomane architectuur heet. Wat dacht je van de St. Pieter kerk in Rome? De grootste Rooms-katholieke kerk op aarde: het is verboden om een nog grotere kerk te bouwen. Dit in marmer gehulde bouwwerk is één van de duurste kerken uit de geschiedenis en werd betaald door de armen nog armer te maken. Of het bouwwerk ter verheerlijking is van God of van de Paus zal ik maar in het midden laten.

‘Megalomaan’ heeft een bittere bijsmaak voor het volk. Zij hebben moeten lijden onder het bewind van de heerser. ‘Grootse’ ontwerpen, zoals Boullée ze tekende geven die nare bijsmaak niet. Stel dat de Koninklijke Bibliotheek gebouwd zouden zijn, dan zou het volk daarvan profiteren. Boullée was dus geen megalomaan omdat er bij hem (waarschijnlijk) geen macht in het spel was. Hij ontwierp grote gebouwen als doel op zichzelf, niet om te heersen over zijn medemens.

Lust naar grote gebouwen of ‘gigantomanie’ is dus geen ziekte op zich, maar een eigenschap van mensen die genieten van grootsheid. Of misschien wel een eigenschap van alle mensen in meerdere of mindere mate; we lopen op vakantie tenslotte allemaal wel eens een oude kerk binnen om ons te vergapen aan de grote gewelfde ruimte. Frappant is dat veel architectuur die vroeger door een dictator over de rug van het volk gebouwd werd, nu een toeristische trekpleister is. De tijd heelt alle wonden, en doet ons vergeten welke misdaden begaan zijn om tot dit eindresultaat te komen.

“Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.” Een machthebber wil graag nog meer macht, en gebruikt daar architectuur voor; hij heeft een architect nodig om zijn megalomane plan te verwezenlijken. Een architect wil graag een mooi ontwerp maken en heeft op zijn beurt graag een invloedrijke en rijke klant zodat hij zijn grootse dromen kan realiseren. Voor de architect is het gebouw een doel op zich. Voor de dictator is het slechts een middel op weg naar de wereldheerschappij.

De architect die zo’n megalomaan bouwwerk voor een machthebber ontwerpt is een soort meeloper. Hij probeert zijn klant tevreden te stellen en tekent wat die eist. Dat het bouwwerk inhumaan is, – als er bijvoorbeeld krijgsgevangenen worden ingezet om het te bouwen – daar denkt hij voor het gemak niet aan. Hij kan dus onethisch te werk gaan als hij geen vragen stelt bij de immorele opdracht van zijn klant.

De angel van megalomane architectuur verdwijnt als het publieke gebouw tijdens en na de bouw niet het welzijn van één, maar van velen bevorderd.

Ken jij voorbeelden van megalomane architectuur?

Disclaimer: In de toekomst behaalde resultaten bieden geen garantie voor het verleden.