Het idee dat architecten meer zouden moeten samenwerken komt zowel voort uit de huidige economische crisis — die daar wel toe dwingt — als uit zijn onderzoek naar de metabolisten. In 2005 spraken Hans Ulrich Obrist en Rem Koolhaas met Kayoko Ota. Zij raadde hen aan om te spreken met de laatste metabolisten, omdat die generatie binnen afzienbare tijd zou overlijden. Project Japan: Metabolism Talks… is het resultaat van een interviewmarathon en het onderzoek naar deze invloedrijke Japanse architectuurstroming.

Koolhaas en Obrist interviewden onder andere Arata Isozaki, Kenzo Tange, Fuhimiko Maki en Kisho Kurokawa. Deze en meer samenwerkende architecten noemden zich metabolisten en schreven een manifest, getiteld ‘Metabolism 1960: The Proposals for New Urbanism’. Ook dit manifest is in zijn geheel opgenomen in dit lijvige boek.

Metabolisme

Hoe zijn die Metabolistische ideeën eigenlijk ontstaan? Die vraag wordt als volgt beantwoordt door de tekst op de achterflap:

“Once there was a nation that went to war, but after they conquered a continent their own country was destroyed by atom bombs… then the victors imposed democracy on the vanquished. For a group of apprentice architects, artists, and designers, led by a visionary, the dire situation of their country was not an obstacle but an inspiration to plan and think… although they were very different characters, the architects worked closely together to realize their dreams, staunchly supported by a super-creative bureaucracy and an activist state… after 15 years of incubation, they surprised the world with a new architecture—Metabolism—that proposed a radical makeover of the entire land…”

De Japanse architecten stonden na de Tweede Wereldoorlog voor de uitdaging om in de woningnood te voorzien. De traditionele manier van bouwen voldeed volgens hen niet meer; de toekomst is aan flexibele megastructuren die een organisch groeiende stad mogelijk maken.

Architect als lifestyle

Het boek is op te delen in twee soorten inhoud: de geschiedenis wordt chronologisch vertelt in woord en beeld en de 9 interviews met de metabolisten zijn daardoorheen geweven. Tezamen vormt het een documentaire die meer leest als een spannend jongensboek dan een suf geschiedenisverhaal. De metabolisten lenen zich daar ook voor: de ontwerpen voor een tabula rasa Japan lijken door hun schaal vaak megalomaan; de architecten zijn inmiddels oude mannetjes die met plezier de vroegere roddels bovenhalen; Kenzo Tange en Kisho Kurokawa presenteren zich als echte media architecten, met een bijbehorende dandy lifestyle; op foto’s lijkt het clubje intimi sekte-achtige trekken aan te nemen; en zo kan ik nog wel even doorgaan.

De Metabolisten zijn een bijzonder architectuurstroming omdat de mensen erachter zo interessant zijn; de architectuur lijkt in dit boek op de tweede plaats te komen.

Kritiek

Project Japan: Metabolism Talks is een erg geslaagd verslag van het metabolisme geworden. Wel heb ik een klein punt van kritiek. Koolhaas en Obrist zijn een fan van interviews. Nu kan dat, als je de juiste vragen stelt en de tekst goed verwerkt, een zeer waardevolle manier van informatieoverdracht zijn. Ik heb helaas het idee dat Koolhaas en Obrist de tekst die tijdens het interview is gesproken letterlijk in het boek hebben geplaatst, en dat maakt het er niet leesbaarder op. Dat is een gemiste kans want de interviews zijn nu soms een beetje een hap-snap verhaal waarbij allerlei onderwerpen heel snel en vluchtig aan bod komen. De diepgang die uit de rest van het boek spreekt was ook hier goed geweest.

Desondanks is het een erg waardevol onderzoeksboek wat je van begin tot eind geboeid zal houden over de ontwerpen van de metabolisten. En voor 40 euro een koopje voor een dermate grote hoeveelheid materiaal aan foto’s, tekst en tekeningen.

Het grafisch ontwerp is van de hand van Irma Boom

Het boek is goed gestructureerd: roze pagina's voor de interviews en oranje voor de geschiedenis

Posters voor de World Design Conference, gehouden in 1960

Het logo van de Metabolisten: een variant op de Japanse tomoe

Een plan van Tange en Isozaki voor zwevende kantoorgebouwen

De dubbele-helix structuur van Kurokawa

Kurokawa werkt aan zijn Capsule for Living

Kenji Ekuan

Een masterplan van Tange in Saudi Arabie

Een model van Tange voor de Tokyo Bay

Project Japan: Metabolism Talks… ; Rem Koolhaas en Hans Ulrich Obrist; 720 pagina’s paperback; uitgeverij Taschen; importeur Librero; 2011; 39,95 euro

Anthony Vidler stelt in een essay dat het gebruik van diagrammen invloed heeft op het uiteindelijke ontwerp. Moderne architectuur had niet kunnen bestaan zonder de abstractie van het diagram. Zoals het modernisme de ballast van het ornament van zich afwierp, zo reduceert een diagram de werkelijkheid tot een abstracte tekening.
Hij merkt ook op dat architect een merkwaardig beroep is in vergelijking met kunstenaars en beeldhouwers. Hij citeert Robin Evans:

“This is the peculiar disadvantage under which architects labour; never working directly with the object of their thought, always working at it through some intervening medium, almost always the drawing, while painters and sculptors, who might spend some time working on preliminary sketches and maquettes, all ended up working the thing itself.”

Door deze paradoxale scheiding van de kunstenaar en zijn werk is er veel aandacht voor de representatie van architectuur; ik denk dat er geen ander vakgebied is wat zoveel afbeeldingen van objecten maakt.

Opkomen, blinken en verzinken

Eén van de meest interessante diagrammen die is opgenomen in dit boek is de ‘Evolutionary Tree of 20th Century Architecture’, gemaakt door Charles Jencks. Zijn classificering van architectuurstromingen en architecten toont hoe stijlen opkomen en verdwijnen. Architecten blijken vaak niet aan één stijl gebonden te zijn, maar veranderen van stijl naar gelang hun inzicht. Uit de grafiek valt te leren dat starchitects zichzelf eenmaal per 10 jaar opnieuw dienen uit te vinden, anders tellen ze niet meer mee. Niet geheel onverwacht is Le Corbusier degene die maar liefst zeven keer voorkomt en dus het meest zijn stempel heeft gedrukt op de architectuur van de 20ste eeuw.

de Evolutionary Tree of 20th Century Architecture, klik voor een grotere versie

Meer dan een foto

Ben van Berkel en Caroline Bos stellen in een essay dat zelfs een afbeelding een diagram is, als deze afbeelding sterker is als zijn interpretaties. Een voorbeeld hiervan is het portret van een ‘manimal’: het gezicht van een man dat digitaal vermengd is met die van een aantal dieren.
UN Studio maakt vaak gebruik van 4D diagrammen. Door de factor tijd toe te voegen kunnen ze informatie ontdekken die in een 3D gebouwobject niet te vinden is.

Conclusie

In The Diagrams of Architecture vind je een verzameling van 24 teksten over de meest uiteenlopende functies van diagrammen. Van parametrisch ontwerp tot iconografie; met dit boek heb je een degelijk geschreven basiswerk in handen van de wereld van architectuurdata-representatie.

The Diagrams of Architecture; edited by Mark Garcia; Wiley; 2010; 320 pagina’s gebonden.

Het is wel frappant; je studeert voor architect en bekijkt inspirerende gebouwen. En dan kom je tot de ontdekking dat hoezeer je ook je best doet als architect, je werk wordt overtroffen door het natuurschoon dat we in de wereld om ons heen aantreffen. Burle Marx treedt in zijn ontwerpen op als een soort curator van die natuur. Hij groepeert de planten en ordent bomen zodat de natuur het best tot haar recht komt.

Roberto Burle Marx: The modernity of landscape

In het kader van de tentoonstelling ‘The Permanence of the Unstable’ in Parijs, gewijd aan het leven en werk van Roberto Burle Marx, is er bijbehorend boek verschenen met teksten over zijn werk en foto’s van al zijn projecten. Ook zijn er een aantal essays opgenomen die Burle Marx zelf heeft geschreven.

De foto’s van zijn tuinen zijn een feest van herkenning. Als je in Brazilië geweest bent en een beetje om je heen hebt gekeken zul je veel van zijn werk herkennen.

Als overzichtscatalogus is dit een prima boek – als je het grafisch ontwerp voor lief neemt, want dat is een beetje matig. De gekozen lettertypen conflicteren bijvoorbeeld met de modernistische natuurpracht van Burle Marx en ook de cover oogt een beetje depressief. Dat terwijl Burle Marx de meest fleurige schilderijen maakte.

Maar dat zijn bijzaken als je het werk bewondert van één van de beste landschapsarchitecten van de afgelopen eeuw.

The city centre is as large as that of Frankfurt. Gleaming skyscrapers surround an artificial lake. The brand new roads are six lanes wide. A circular, two kilometre long mall surrounds the water. Porsche recently opened a flagship store here, but the real eye-catcher is the new theatre: five golden egg-shaped globes designed by Uruguayan architect Carlos Ott. It all looks very cosmopolitan.
Apart from one thing.

The city has no inhabitants.

Yet.

Het is een tijd geleden dat ik zo’n goed boek over architectuur en stedenbouw heb gelezen. Michiel Hulshof en Daan Roggeveen schrijven met bevlogenheid over de Chinese trek van het platteland naar de stad. Miljoenensteden als Wuhan, Yunnan en Xi’an hebben inwoneraantallen die Europese steden doen verbleken.

Door de gigantische export is China in rap tempo een welvarend land aan het worden. De economische groei gaat misschien wel te snel, want de markt kan de vraag naar woonruimte amper bijbenen. Ik vind het knap hoe de auteurs zonder sarcasme beschrijven hoe jonge chinezen op zoek gaan naar een woning – waarbij ze kunnen kiezen uit appartementenblokken met illustere namen als ‘Holiday Garden’, ‘Sun City’ en ‘Leisure Garden’. Het maakt niet uit welke leugenachtige naam de projectontwikkelaars op deze verticale stallen plakken; ze worden toch wel verkocht. Of, zoals koper Wang Lei het uitdrukt: “Ik wil gewoon het grootste appartement voor de laagste prijs”.

In gesprek met de projectontwikkelaars en architecten merk je dat zij ook wel aanvoelen dat ze onmenselijk bezig zijn. Maar ze wijzen naar elkaar: volgens de projectontwikkelaars tonen de architecten geen initiatief; de architecten rechtvaardigen zichzelf door te wijzen op de inhaligheid van de projectontwikkelaars.
Er is werk genoeg. “Five years after graduation, an architect in Xi’an has built on average more than 100 000 square meters. Rem Koolhaas once said that a Chinese architect is 2500 times more effective than a western one.”

Andere onderwerpen die onder andere aan bod komen zijn het gemak waarmee bewoners door de staat uit hun huizen worden gezet, megalomane plannen voor het Central Business District, en de sociale scheiding tussen de boeren en de stadbewoners. 

How the City Moved to Mr Sun vertelt met verve over het grootste urbanisatieproces uit de menselijke geschiedenis. Het is een uniek verhaal omdat het geschreven is door een architect en een journalist; de tekst wordt goed ondersteund door het beeld. Soms zou een bijschrift bij dat beeld wel handig zijn geweest want het is niet altijd duidelijk of verhaal en beeld bij elkaar horen.
Op dit minieme kritiekpuntje na is dit boek een fantastische leeservaring die je van begin tot eind geboeid zal houden.

Ik ben benieuwd of China haar eigen groei overleeft. Wat denk jij?

Het maagdelijk witte boek ‘Insular Insight’ vertelt het verhaal van drie eilandjes, gelegen voor de kust van Japan. Naoshima, Teshima en Inujima zijn het decor voor de kunstprojecten die in dit boek gedocumenteerd zijn. Met essays en foto’s wordt getoond hoe kunst en architectuur kan worden gebruikt om een eiland te revitaliseren.

Het merendeel van de foto’s in dit boek is gemaakt door architectuurfotograaf Iwan Baan. Dankzij zijn heldere stijl van fotograferen herken je direct welke foto’s van hem zijn en welke niet. Vooral de luchtfoto’s tonen fantastisch mooi hoe de eilanden zich tot de zee verhouden.

A fine intoxication urges me ...

Peter Sloterdijk betoond zich wederom een ware woordenkunstenaar met zijn essay ‘The drunken isle’.

“He who speaks of the Island conjures up an idea of something that is more intrinsic to the speaker than he is himself. The word evokes the notion of a place beyond the horizon that has been waiting since time immemorial for its rightfull owner to visit it.”

Een eiland is een magische plek. Waar je een haven verwacht wordt je begroet door steile kliffen. Aan de andere zijde tref je een open strand; maar dat kan alleen bereikt worden door hen die bijna verdronken zijn …
Hij vervolgt zijn betoog met voorbeelden uit de klassieke literatuur. Ovidius, Shakespeare, Defoe en Homerus: “Homer’s islands are firmly in the hands of magical femininity, one-eyed barbarism, and impenetrably moody gods.”

Insular Insight is een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in Japanse schaal en sensibiliteit. Op deze eilanden is de lezer getuige van ‘het huwelijk tussen cultuur en natuur’. De getoonde kunst en architectuur heeft een teerheid over zich die je alleen in Japan aantreft.

Voor 45 euro is dit ook een relatief goedkoop architectuurboek. 450 pagina’s, waarvan de helft met full-colour foto’s, in een strakke gebonden uitgave. Vol serene Japanse inspiratie.

Insular Insight: Where Art and Architecture Conspire with Nature, edited by Lars Müller and Akiki Miki, Lars Muller Publishers, 450 pagina’s gebonden, 2011

het Teshima Art Museum van Ryue Nishizawa heeft de vorm van een waterdruppel...

... een waterdruppel in het groot en in het klein

luchtfoto's van Iwan Baan

het kunstwerk 'The Secret of the Sky' van Kan Yasuda

1. Principles of Roman Architecture – Mark Wilson Jones

Proportionele verhoudingen in Romeinse architectuur vind ik fascinerend. Vooral omdat er waarschijnlijk minder in zitten dan ik er in wil zien. Of misschien juist wel meer. Wat de uitkomst ook mag zijn, dit boek is een goed startpunt in de zoektocht naar de kern van de Romeinse architectuur.

Wilson Jones toont aan dat veel Romeinse gebouwen herleid kunnen worden tot geometrische vormen, zoals een vierkant of cirkel. Hij laat zien hoe het Colosseum op ingenieuze wijze ontworpen is, hoe een Corintische zuil gemaakt werd en hoe de Romeinen in staat waren een kunstwerk als het Pantheon te construeren. Dit boek is ook zeer waardevol door de tekeningen van Romeinse gebouwen die erin zijn opgenomen. Inclusief maten, zodat je je eigen onderzoek hierop kunt baseren.

Een andere recensent schreef: “er zijn te weinig synoniemen voor het woord ‘briljant’ om dit boek te beschrijven”, en daar sluit ik me graag bij aan.

2. Ten Canonical Buildings 1950 – 2000 – Peter Eisenman

In dit boek analyseert Peter Eisenman tien gebouwen uit de tweede helft van de twintigste eeuw. Ontwerpen van onder andere Mies van der Rohe, Le Corbusier, Louis Kahn, Aldo Rossi, Rem Koolhaas en Daniel Libeskind komen aan bod. Met chirurgische precisie worden deze gebouwen op alle mogelijke manieren doorgesneden. Op de operatietafel van Eisenman wordt elk ontwerp inzichtelijk. Bij een massaal complex als OMA’s Jussieu Libraries gaat dat vooral over de routing en ruimtelijke indeling; een klein ontwerp als het Farnsworth House wordt tot in het detail gevisualiseerd.

Dit boek is het resultaat van de vier jaar dat Eisenman gastdocent was aan de Princeton universiteit. De vele tekeningen in het boek zijn door een groep studenten gemaakt. Het waren deze tekeningen waar we de inspiratie uit haalden voor de panelen van The Classical City. Eenvoudige isometrische zwart-wit lijntekeningen met in het rood per tekening de analyse geaccentueerd.

Dit boek is zowel een must-have voor de analyses van de tien ontwerpen als de schoonheid van de tekeningen.

3. The Four Books on Architecture – Andrea Palladio

De zestiende-eeuwse Italiaanse architect Andrea Palladio bestudeerde de Romeinse architectuur en tekende deze. Dat deed hij in navolging van Vitruvius, wiens werken honderd jaar daarvoor waren herontdekt in een Zwitsers klooster. Hoewel hij niet verder kwam dan vier boeken – Vitruvius had er tien – bieden deze wel een schat aan informatie over de verhoudingen, ornamenten en benamingen van de Romeinse bouwkunst. Het boek beschrijft onder andere tempels, basilica’s, bruggen, wegen en villa’s. Maar ook gebouwelementen als trappen, daken, muren en natuurlijk de vijf Romeinse zuilen.

Deze vormen toont Palladio op papier in tekeningen die vijf eeuwen later nog tot de verbeelding spreken.