Dat laatste gebeurde bijvoorbeeld een paar weken geleden toen het architectenbureau MVRDV een ontwerp voor een wolkenkrabber genaamd The Cloud in Zuid Korea publiceerde.

Het bestaat uit twee torens die middels een ‘wolk’ op 2/3e van de hoogte met elkaar zijn verbonden. Associaties met de aanslagen van 11 september 2001 waren niet van de lucht. MVRDV ontving hatemail en telefoontjes van boze Amerikanen. Het publiek sprak er schande van dat architecten met zo’n macabere referentie een gebouw durfden te ontwerpen. Veel commentaar van internetters ging overigens niet veel dieper dan een typische GeenStijl reactie: eerst schreeuwen en dan pas nadenken.

MVRDV kwam daarop met excuses en een reactie waarin men stelde dat het ontwerp was gebaseerd op een wolk rondom de twee torens; aan een vliegtuig die zich erin boort was niet gedacht. De storm van kritiek is inmiddels geluwd en de ontwikkelaar van het plan heeft aangegeven ondanks alle commotie door te gaan met dit ontwerp. In 2015 zou het opgeleverd moeten worden.

Internet als inspiratiebron

Bovenstaand verhaal illustreert dat door de komst van internet het niet meer gebruikelijk is om een gebouw binnen een stad of land te bekritiseren; heel de wereld kijkt nu over de schouder van de architect mee. Door de globalisering vervagen grenzen en breid ons netwerk zich uit van lokaal via nationaal naar internationaal.
De razendsnelle publicatie van ideeën heeft ook als gevolg dat ontwerpers bewust of onderbewust gaan kopiëren. Een voorbeeld van kopieergedrag is bijvoorbeeld te zien in de huidige trend om een gebouw zonder wanden te ontwerpen; de vloer buigt zich dan omhoog en creëert zo een soort ‘landschap’. Volgens mij was het Japanse Sanaa de eerste die dit toepaste bij het ontwerp van het Rolex Learning Centre in Lausanne.

Het Rolex Learning Centre van Sanaa in Lausanne, Zwitserland

Hieronder een selectie van de werken die ik het afgelopen jaar tegenkwam en geïnspireerd kunnen zijn op Sanaa’s vloeiende vloeren.

Een prijsvraaginzending van het Poolse MUS architects

HAO won een prijsvraag voor een museum in Tianjin, China

Mecanoo

Het winnende ontwerp van BIG voor een museum in Nuuk, Groenland

Drie jaar geleden was er een zelfde soort trend waar te nemen bij wolkenkrabbers. In plaats van de verticaliteit te benadrukken kozen veel architecten om een toren vorm te geven als een aantal gestapelde dozen die onderling verspringen. Van links naar rechts hieronder ontwerpen van Herzog & de Meuron, Meir Lobaton + Kristjan Donaldson en OMA.

Er is op dit gebied niets nieuws onder de zon. Architecten beïnvloeden elkaar al eeuwenlang. Toen de boeken van Vitruvius werden herontdekt in de vijftiende eeuw haalden veel Renaissance architecten hun inspiratie uit de Romeinse bouwkunst.
Veel dingen zijn al een keer ontworpen; denken dat je iets compleet nieuws toevoegt is zelfoverschatting. Middels media als boeken, tijdschriften, tentoonstellingen en het bezoeken van projecten deed je inspiratie op. Ideeën die een architect op excursies opdeed kon je terugvinden zijn volgende ontwerp. Zo is Le Corbusier bijvoorbeeld beïnvloed door een architectuur rondreis door Europa die hij in zijn jeugd maakte.

Van stroming tot hype

Elke opeenvolgende architectuurstroming nam ideeën over van de vorige of zette zich daar juist tegen af. In de ‘Evolutionary Tree of 20th Century Architecture’ van Charles Jencks die ik noemde in mijn artikel over de diagrammen van de architectuur blijkt dit duidelijk. Toch verandert er wel iets nu we ontwerpen razendsnel kunnen delen met de creatieve internetgemeenschap. Komt architectenbureau A met een revolutionaire prijsvraag inzending, dan weten de bureaus B, C en D dat zo gauw het online gepubliceerd is. Vervolgens wordt de opgedane inspiratie toegepast op het eigen ontwerp. Wereldwijd ontstaan zo ‘trending topics’ zoals je die op Twitter ook wel ziet. Architectuurhypes die opkomen, blinken en verzinken.

Gewoonlijk is de bouwsector iets trager dan andere industrieën. Een gegeven feit dankzij het veel langere ontwikkelingsproces van een gebouw ten opzichte van bijvoorbeeld die van mobiele telefoons. Dankzij de mondialisering is het voor fabrikanten van mobiele telefoons mogelijk geworden om binnen een aantal maanden na het verschijnen van een telefoon van de concurrent een eigen product op de plank te hebben liggen. Een bekend voorbeeld is het iPhone ontwerp van Apple, wat gekopieerd werd door Samsung.

Snelheid versus duurzaamheid

De snelheid van het ontwerpen is veranderd. In andere vakgebieden is deze revolutie al geruime tijd gaande; de architectuur volgt op gepaste afstand. Snelheid en hypes staan radicaal tegenover het andere grote leidende thema van onze tijd: duurzaamheid. Dankzij auto en vliegtuig kunnen we ons sneller verplaatsen, ten koste van eindige grondstoffen. Ook willen we sneller van kantoorpand wisselen en sneller de nieuwste gadgets in de hand houden. Het zou een interessante onderzoeksvraag zijn: Zijn globalisering, schaalvergroting en versnelling als de schuldigen aan te wijzen in de klimaatcrisis?

Ik denk dat duurzaam leven niet zozeer en kwestie is van zonnepanelen – of een willekeurige andere ‘duurzame’ techniek – ergens op plakken. Met techniek redden we het niet, we moeten ons gebruik aanpassen. Langzamer leven op een manier die beter past bij ons biologische levensritme. Of, in Peter Sloterdijk‘s bewoording: Du mußt dein Leben ändern.

Wat denk jij? Kunnen globalisering en een hang naar snelheid samengaan met duurzaam leven?

Glimmend van opwinding zit Heinrich achter de instrumenten van zijn Junkers JU 87. Onder hem verschijnen de eerste lichten van het einddoel. Hij haalt de hendel over en met een tevreden gepiep openen zich de bommenluiken. Even schokt het vliegtuig als het zich ontdoet van haar destructieve lading; zijn kindjes suizen naar beneden en hij draait zijn vliegtuig om aan de terugreis te beginnen. Misschien krijgt hij straks wel een schouderklopje van generaal Göring.

Heinrich is tevreden; hij kan naar bed. Veel mensen in de stad onder hem zullen voorlopig geen bed meer hebben.

2011. De rode bouwkranen lichten vrolijk op in het donker. De stad ontwaakt, en Hans is de eerste die op de Wilhelminapier aan het werk gaat. Zijn grootvader Heinrich gooide de stad plat, hij bouwt hem weer op. Arbeitsverschaffung noemen ze dat.

70 jaar geleden waren ze hier ook, de oosterburen. Je zou bijna denken dat ze het uit boetedoening doen: het bouwen van een kolos die ‘de Rotterdam’ zal gaan heten. Het wordt het grootste gebouw van Nederland. Dag in dag uit wordt er aan deze verticale stad gebouwd door Züblin. In een razend tempo de hoogte in. Immer gerade aus.

Misschien een idee om een Engelse bouwer ‘der Dresden’ te laten bouwen?

De reformator Calvijn heeft een grote invloed gehad op de protestantse theologie. Zijn boek ‘de Institutie’ vormt ongeveer dé bron waar alle God-kennis na hem op voortborduurt. Doordat christelijke Nederlanders zo gevormd zijn door het denken van deze Zwitser worden ze ook wel ‘calvinisten’ genoemd.

Wat houdt dat in? Karig, sober, netjes, zuinig, degelijk en nuchter zijn woorden die in me opkomen. De website 500 jaar Calvijn leert dat ‘calvinisme’ ook gebruikt kan worden om “dogmatisme, starheid, bekrompenheid en bedomptheid aan te duiden. Deze invulling van het begrip gaat terug op de ongefundeerde gedachte dat Nederland eeuwenlang een calvinistisch land zou zijn geweest”

Dat imago van Nederland als calvinistisch land is de laatste eeuw wel aan het afcalven door de toenemende kerkverlating. Alleen iemand die regelmatig een kerkdienst bezoekt kan zich een echte ‘calvinist’ noemen; los van het christelijk geloof is de term inhoudsloos.

Niet dat je jezelf graag een calvinist noemt; in het politiek debat wordt het vaak als scheldwoord gebruikt. Misschien staat het wel in één lijn met termen als ‘zwarte-kousen politiek’ en ‘fundamentalisten’. Het woord ontstond ook als scheldwoord toen de volgers van Maarten Luther zich van de gereformeerde protestanten wouden distantiëren. Zodoende kan het woord ‘calvinist’ ook wel als geuzennaam worden gezien.

Kunst

Kunst en calvinisme lijkt geen goede combinatie te zijn. Calvinistische kunstenaars in Nederland zijn volgens mij op twee handen te tellen. Ga je – als in een protestants milieu opgegroeide jongere – aan een kunstacademie studeren, dan wordt dat vaak met argwaan bekeken. Uit eigen ondervinding kwam ik dat ook tegen; ‘ga toch een echt vak doen’, en ‘hoe ga je dan later in je eigen onderhoud voorzien?’ zijn twee opmerkingen die ik tegenkwam. Het enige beroep wat je na de kunstacademie lijkt te kunnen gaan doen is docent CKV of tekenen op de middelbare school; voor autonome kunstenaars is geen plaats in een calvinistische wereldvisie.

Ook in de gereformeerde kerkarchitectuur zien we deze onderwaardering van kunst terug. Gebouwen hebben soms meer weg van een ‘preekschuur’. Anonieme dozen die net zo goed voor sporthal door hadden kunnen gaan. Baksteen wat normaliter voor buitenwanden wordt gebruikt tref je hier binnen aan. Hoogstens een enkel abstract glas-in-lood raam geeft het idee dat je je in een huis van God bevind.

Overigens is het niet allemaal kommer en kwel: er zijn ook heel veel mooie protestantse kerken.

Calvinisten zijn netjes. Door de vele vrijwilligersuurtjes zijn hun kerken misschien wel de best onderhouden gebouwen in Nederland. Waar de oude rooms-katholieke kerken door staatsteun overeind worden gehouden dragen de protestanten zelf zorg voor hun kerkgebouw. Als zij het niet doen, doet niemand het, want ze hebben als kunstobject op zich geen bestaansrecht. Rooms-katholieke kerken hebben dat dankzij hun architectonische kwaliteiten wel. Maar ook niet altijd: in Arnhem gaan er nu stemmen op om de miljoenen kostende Eusebius kerk te slopen.

In mijn speurtocht naar Calvinisme en architectuur kwam ik erachter dat de kunst-onderwaardering van veel kerken gebaseerd is op het denken uit de Nadere Reformatie. Dat is een hervormingsbeweging binnen de protestantse kerk die een vrome levenswandel voorstaat.

Calvijn zelf had helemaal geen afkeer van kunst zoals over het algemeen wordt aangenomen. Hij stond zelfs allerlei dingen, zoals toneelspel, toe. Veel kerkgangers vandaag de dag zouden daar de wenkbrauwen over fronsen. De Nederlands-calvinistische kunst aversie had beter ‘lodensteinisme’ kunnen heten. Want de 17e eeuwse predikant Jodocus van Lodenstein sprak over de ‘ydele zondige schilderijen’.

Calvijn was wel tegen al te uitbundige kunstbeoefening in de kerk. In de kerk gaat het om de prediking van het Woord en de aanbidding van God. De kerkganger mocht volgens hem niet afgeleid worden door allerlei kunstuitspattingen als beelden en ornament.

Van rooms-katholiek naar protestant

Piet van Veldhuizen vertelt ons dat na een scheuring in de 19e eeuw

“mochten de vrije gereformeerden hun kerken meestal niet aan de straat bouwen. Vaak kwamen ze in de schuur bij een van de gemeenteleden bijeen, die ze vervolgens verbouwden tot kerkzaal. Daaruit groeide zelfs een ideaal van een puur calvinisme: een eenvoudige zaal, rechttoe-rechtaan, met een preekstoel en banen, met kleine ramen (het elektrisch licht maakte dat inmiddels mogelijk) die deden denken aan stalramen, en met hoogstens een klein torentje op het dak. Geen versieringen, niets dat de aandacht zou kunnen afleiden van het verkondigde Woord. Ik herinner me dat ik als kind in zulke kerken spelletjes probeerde te verzinnen met de cijfers op het psalmenbord, want wat zou ik anders moeten doen tijdens een preek van drie kwartier in een zaal zonder beeld of versiering?”

Kardinaal Simonis was onlangs op bezoek op de open dag van een calvinistische kerk in Gouda, en zei daarover het volgende: “Een mooi gebouw voor een bijzondere gemeente, maar als goede rooms-katholiek mis ik natuurlijk wel de symboliek en de verwijzingen naar Bijbelse verhalen. Intuïtief voel je dan een leegte, wel in de eerste plaats omdat de eucharistie er niet is”.
Daarmee kenmerkt hij het verschil in visie op kunst tussen de rooms-katholieke kerk en de protestantse. In de eerste dient kunst (bijvoorbeeld de beelden van heiligen) als ‘boeken der leken’. Die begrijpen niets van de moeilijke preek en de latijnse gezangen, en kunnen dus door plaatjes en beelden te bekijken zich de kennis van de verhalen uit de Bijbel eigen maken.

In de protestantse eredienst gaat men ervanuit dat iedereen de preek begrijpt – zelfs de meest eenvoudige arbeider. Protestantse kerken zijn vaak veel lichter dan hun rooms-katholieke tegenhanger omdat hier niet een bepaalde sfeer geschapen hoeft te worden. Veel daglicht is nodig, want de bijbel in de hand van de toehoorders in de banken moet duidelijk leesbaar zijn.

Tijdens de reformatie werden veel katholieke kerken omgebouwd tot gereformeerde gebedshuizen. De prediking van het woord was voortaan prioriteit nummer één, en dus werd de kansel op de centrale plek in de kerk gezet: daar waar voorheen het altaar stond.

Midden op die kansel – waar elk oog op gericht is – ligt de Bijbel. ‘Het woord staat centraal’ wordt uitgedrukt door het boek op de meest prominente plek te leggen – het spreekwoordelijke ‘heilige der heiligen’ van de kerk. Opvallend is dat om praktische redenen vaak een doorzichtig opzetstuk over deze kansel-Bijbel wordt geplaatst. Daarop legt de prediker zijn eigen bijbel en aantekeningen. De kansel-Bijbel zelf wordt zelden gebruikt en dient dus vooral als symbolisch beeld. Het gaat tenslotte niet om het boek in zijn uiterlijke vorm, maar om de inhoud.

Het orgel en de avondmaalstafel

Het muziekinstrument bij uitstek in de gereformeerde eredienst is het orgel. Je komt ze in elke kerk tegen, in alle soorten en maten. Een orgel is ideaal als begeleiding van de samenzang. Waar orgels in katholieke kerken vaak uitbundig gedecoreerd zijn tref je in protestantse kerken wel eens varianten aan die meer lijken op een kaal pijpenrek. Dat weerhoudt organisten er overigens niet van om er mooie muziek op te produceren.

Er wordt wel eens moeilijk gekeken als iemand voorstelt om andere muziekinstrumenten te gebruiken tijdens de eredienst. Een orgel is toch een bijzonder, geheiligd instrument?
De 17e eeuwse schrijver Bernard Mandeville rekent af met dat idee in zijn boek ‘De fabel van de bijen’: “De muziek in deze ‘tempels van Venus’ wordt met orgels uitgevoerd, niet uit eerbied voor de godheid die er aanbeden wordt, maar door de zuinigheid van de eigenaren, wier zaak het is zoveel mogelijk lawaai te produceren voor zo weinig mogelijk geld.” En eigenaren van deze ‘tempels’ kunnen “een orgel door het hele huis laten klinken en dit tegen geen andere lasten dan het houden van één miezerige muzikant die hun maar weinig kan kosten.”

Het avondmaal aan een tafel is een typisch protestants fenomeen. De rooms-katholieke kerk kent de communie die door de priester uitgereikt wordt, maar dat wordt niet aan een tafel samen met andere gelovigen geconsumeerd.

Zelfs de viering van het Heilig Avondmaal – het meest intieme onderdeel van de samenkomst – is doortrokken van de invloed van het calvinisme. De eerder aangehaalde Piet van Veldhuizen legt uit hoe dit komt:

“Die gereformeerde versie van de communie vond meestal slechts viermaal per jaar plaats en het was dan een bijzonder serieuze plechtigheid. In de koorruimte stonden lange tafels zoals bij een boerenbruiloft. Nadat de gelovigen de woorden van de avondmaalsliturgie vanaf de preekstoel hadden aangehoord, gingen ze naar de koorruimte om aan de tafels plaats te nemen. Van grote schotels namen ze een stukje brood, ze dronken een bescheiden slokje wijn uit grote zilveren bekers, en zongen een dankzeggingspsalm(…. ) Het zitten aan de tafels was oorspronkelijk een idee van de Nederlandse vluchtelingengemeente in Londen, waar het avondmaal voor de vluchtelingen een symbool was van de eeuwige rust bij God – vroeg in de 17^e eeuw nam het hele Nederlandse calvinisme dit gebruik over.”

Conclusie

De aankleding van een protestants kerkgebouw is een zaak waar maar weinig architecten – of kerkenraden, hun opdrachtgevers – goed mee om weten te gaan. Ik denk dat we nog veel kunnen leren van katholieke kerkgebouwen.

Aan de ene kant lijkt me kunst die afleid van de boodschap geen goede zaak. Het zou juist de boodschap moeten versterken. Maar een kerk is niet alleen een zaal waar je een preek aanhoort. Het is ook een plek van aanbidding en meditatie. Waar je in verwondering kunt zien hoe fantastisch God is en hoe mooi Hij zijn schepping heeft gemaakt.

God zelf geeft in de Bijbel al aan hoe we met de architectuur van kerken om moeten gaan. De tabernakel en tempel werden door Hem tot in het detail omschreven, en Hij gebruikte hierbij ook architecten om Zijn huis te versieren. Mozes schrijft in Exodus 35 over deze kunstenaars: “Hij heeft hun vakmanschap geschonken op allerlei gebied: zij hebben verstand van wol weven, van borduren met blauwpurperen, roodpurperen en karmozijnrode wol en van het weven van fijn linnen. Ze beheersen de technieken en maken zelf de ontwerpen.”

Alleen de beste materialen en technieken worden gebruikt voor Gods huis. In hoofdstuk 37 van het zelfde boek lezen we: “Ook maakte men de voorwerpen die op de tafel moesten komen: de schotels, schalen en kommen, en de kannen voor de wijnoffers, allemaal van zuiver goud. Men maakte de lampenstandaard van zuiver goud. De voet, de schacht, de kelken, knoppen en bloemen waren uit één stuk gedreven.”

In het christelijk geloof wordt het leven gezien als een doorreis, waarbij we op weg zijn naar onze eeuwige bestemming. Ik denk dat we bouwkunst in de kerk zeker kunnen en mogen gebruiken als voorproefje van ons einddoel. God gaf zelf het voorbeeld met de bedehuizen die Hij in de Bijbel laat optekenen.

Sennet haalt architect Renzo Piano aan in zijn verhaal:

“You start by sketching, then you do a drawing, then you make a model, and then you go to reality -you go to the site- and then you go back to drawing. You build up a kind of circularity between drawing and making and then back again”

“This is very typical of the craftsman’s approach. You think and you do at the same time. You draw and you make. Drawing … is revisited. You do it, you redo it, and you redo it again.”

Een computermodel van een gebouw teken je één keer, daarna hoef je het alleen nog maar te wijzigen en te verfijnen. Van potlood naar computermuis; de tactile kennis van het ontwerp zijn we kwijtgeraakt door de digitale revolutie.

Ben je als architect nog wel een ambachtsman als je zoveel van je teken- en detailleerwerk overlaat aan een gestandaardiseerde computerbibliotheek?

Soms rij ik langs een gebouw en denk ik: dát gebouw is met X getekend!
Vul op X de naam van je favoriete tekenprogramma in.

Het klinkt misschien raar, maar ik denk dat bij een bepaald soort architect ook een soort tekenprogramma hoort. De keuze van een gereedschap hoort bij jouw persoon. Sommige bouwvakkers boren ook liever met een Hilti dan een Makita.

Het soort boormachine maakt natuurlijk niet uit voor het gat in de muur; dat komt er toch wel. Maar het soort tekenprogramma, en vooral welke bouw-bibliotheek maakt wel uit als je de regie over de details niet strak in de hand houdt.

Als straks de BIM programma’s ingeburged zijn zal dit effect nog versterkt worden. Je tekent economisch voordelig door zoveel mogelijk gestandaardiseerde details te gebruiken. In het zwartste scenario houden we dus drie soorten architectuur over in Nederland: Revit, ArchiCad en Adomi.

Maar het is nog niet te laat. Jij hebt nog kans om het tij te keren door Nee te zeggen tegen generieke bouwbibliotheek architectuur.

“A service that will be a disaster for architecture as a profession and probably for anyone who uses it: http://www.arcbazar.com/”

Hij schrijft verder dat het system alleen werkt als klanten én ontwerpers eraan mee doen, en wij als ontwerpers deze site dus moeten mijden.

Arcbazar, een kopie van 99designs, is een online platform om opdrachtgevers een architect te laten vinden. 99designs doet dat met logo’s en ander grafisch ontwerp, en is daar volgens mij aardig succesvol in.

Het werkt als volgt: De klant schrijft een opdracht uit, bijvoorbeeld: ‘ik wil graag een groene dakkapel op mijn woning, voor dat ontwerp heb ik 250 euro over’. 12 ontwerpers schrijven zich in en sturen een ontwerp voor een groene dakkapel op. De klant kiest het ontwerp wat hem of haar aanspreekt uit en betaald de ontwerper 250 euro. De overige 11 ontwerpen die niet worden gekozen krijgen niet betaald. Dit is dus eigenlijk hetzelfde systeem als veel prijsvragen.

Abba zong het al: ‘the winner takes it all’.

Slecht voor architecten?

Ik ben niet zo bang dat deze service slecht zal uitpakken voor de architectuur branche. Ten eerste is dit natuurlijk alleen geschikt voor zeer kleine opdrachten. Een verbouwing, een dakkapel, etc. Hoe groter de opdracht, hoe meer geld ermee gemoeid is. En een ontwerp voor een duur gebouw laat je niet over aan een ontwerper in Verweggistan. Dan wil je zekerheid dat die persoon te vertrouwen is en het bouwproces goed kan begeleiden.

Ten tweede kies je als ontwerper er natuurlijk zelf voor of je jouw ontwerp zonder er iets voor terug te krijgen wilt inzenden op een website. Als je denkt dat het goed is voor je ontwikkeling dan doe je het. En als je liever met echte mensen werkt dan vergaar je je opdrachten toch via het oude vertrouwde netwerkcircuit?

Tenslotte is ook nog op te merken dat een gebouw is veel te ingewikkeld om eventjes via zo’n online prijsvraag te laten ontwerpen. Bij logo ontwerp werkt dit systeem misschien, bij het maken van een gebouw niet.

Bron van ideeën

Waar een systeem als Arcbazar wel potentie voor heeft is het genereren van ideeën. Stel je bent de gemeente Den Haag en je wilt nieuwe bushokjes laten ontwerpen. Je laat een ambtenaar 500 euro belastinggeld spenderen op internet en hij komt  met 20 concepten voor ontwerpen terug. Dat is goedkoper én efficiënter als één bureau laten studeren op een bushokje.
De ontwerpen zijn op deze manier natuurlijk minder goed doordacht, maar je ontdekt wel veel meer frisse ideeën. De massa weet tenslotte meer. Best kans dat als je de beste concepten samenvoegt je het ultieme bushokje kunt maken…

Moet ik er wel bij vertellen dat Arcbazar nu nog niet als crowdsourcing platform werkt. Misschien is dat een gat in de markt?

Voor industriële vormgevers is daar genoeg voor te vinden, zoals het boek ‘Het ontwerpproces in de praktijk’. Maar voor architecten bestaat dat boek volgens mij nog niet.

Ik liep hier tegenaan toen ik op de academie voor een vak over mijn eigen ontwerpproces ging nadenken. Ontwerpen, hoe doe je dat eigenlijk? Meestal volg je gewoon je intuïtie, en wordt je bijgestuurd door de docent of opdrachtgever.

Ik vond het zeer leerzaam om op deze manier aan zelfreflectie te doen, want het komt in mijn ontwerpproces regelmatig voor dat ik vast zit, je hebt even geen inspiratie en weet niet hoe je verder moet. Om dat te voorkomen en mijn proces te structureren heb ik een poster gemaakt met de stappen die je zou kunnen doorlopen om tot een goed ontwerp te komen. Een ‘eerste hulp bij ontwerpproblemen’.

Ik zeg ‘zou kunnen’, want een ontwerpproces moet geen routine worden. Dat zou de creativiteit niet ten goede komen. Nee, het is eerder een middel waar je op terug kunt vallen als het even niet lukt.

Je kunt de poster hierboven downloaden als afbeelding. Of hier als PDF.