Aldus Michael Ignatieff. Hij ziet het probleem van de Europese identiteitscrisis niet zo moeilijk. Op zaterdag 14 juni 2008 werd de jaarlijkse Nexus conferentie gehouden in de Passenger Terminal te Amsterdam, volledig in het Engels. Het thema was Europese identiteit en met een aantal sprekers werd deze problematiek onderzocht.

Lezing: George Steiner – Tritones. The Three Languages of Man

De dag begon om 9.15 uur met een welkomstwoord van Rob Riemen en een keynote lezing van George Steiner. Deze had het in zijn lezing niet zozeer over de Europese identiteit, maar meer over algemeen geldende identiteitswaarden. Wat zijn de manieren waarop een mens zich uitdrukt? Voor Steiner zijn dat muziek, wiskunde en taal. Als eerste dus muziek, en wel om de volgende redenen: muziek is universeel, het is ouder dan taal, zelfs de natuur maakt muziek, het heeft niets met goed en kwaad te maken, en het grijpt diep in op de gevoelens van de mens.

George Steiner tijdens het uitspreken van zijn lezing

Ten tweede wiskunde. Steiner liep een aantal jaar geleden een keer een klaslokaal binnen en daar waren verschillende personen met totaal verschillende achtergronden en nationaliteiten samen, zonder te spreken, op een schoolbord een wiskundig probleem op aan het lossen. Ze hadden daar geen taal voor nodig. Wiskunde was hun taal. Talen mogen komen en gaan, maar wiskunde is en blijft dezelfde. Mensen kunnen fouten maken bij het toepassen van de wiskunde, maar dat zal na verloop van tijd vanzelf rechtgezet worden. Net als muziek heeft wiskunde niets met goed en kwaad te maken. Wiskunde is Waarheid, Transparant en Eeuwig. Tot slot merkte Steiner op dat er binnen de wiskunde geen fictie bestaat, en dat zal mijn probleem met wiskunde dan ook wel kenmerken.

Als derde: taal, en dan in Steiner’s opvatting speciaal richting de dichtkunst. Taal is de menselijke bescherming tegen dwaasheid. In tegenstelling tot de muziek kent de taal wel vooruitgang. Als samenvatting van de dichtkunst noemde hij: dichtkunst is de interactie tussen gevoel en geluid, en gaat verder dan alledaags denken.
Wat deze drie waarden samenbrengt is het feit dat we niet weten waar ze vandaan komen. Op deze manieren wil de mens zichzelf onsterfelijk maken, zoals dat lang geleden ook al gezegd werd door Dante. Interessante opmerkingen die hij maakte waren:

“Music is mathematics in motion, and algebra is its choreography”

en:

“What is theology other than gossip in jargon?”

Discussie: European humanism and the muses

Na de pauze met koffie en cake kreeg Nicholas Mann als eerste het woord. Hij heeft diepgaand onderzoek verricht naar het leven en werk van Francesco Petrarca. Het belangrijkste wat ik daarvan heb meegekregen is het beeld dat wij dwergen zijn die zitten op schouders van reuzen. Die reuzen zijn dan de ‘idolen’ uit het verleden, waar wij soms een ideaalbeeld van scheppen. Doordat die ‘reuzen’ zoveel onderzoek hebben verricht en kennis hebben vergaard hoeven wij als welopgeleide westerlingen veel minder moeite te doen om het zelfde niveau te bereiken, of zelfs daarbovenuit te stijgen.

Lewis Lockwood, een kenner van Beethoven, begon zijn introductie daarop met te zeggen dat Petrarca redelijk onbekend is, en dat zijn Beethoven toch een stuk meer faam geniet. Hij vervolgde met het leggen van de connectie tussen Beethoven en Europees humanisme. Ook leest hij een stuk van een brief voor die ooit door de componist geschreven is. Hierin waarschuwt Beethoven tegen het commercialisme en de uitbuiting van uitgevers van de artiest. “De menselijke geest kan niet verkocht worden als een stuk kaas.”

Alle hoogleraren brengen hun eigen persoonlijkheid mee. David Dubal eindigde al zijn opmerkingen die hij maakte met een grapje. De zaal kon er goed om lachen, en ook ik vond zijn aanwezigheid sfeermakend, maar veel nuttigs heeft hij niet toegevoegd aan het debat. Uiteindelijk kwam men uit op het punt wat ook al eerder genoemd werd door George Steiner, namelijk dat de mens zichzelf onsterfelijk wil maken door de kunst. Ook werd er nog kort gepraat over de relatie tussen kunst en religie. Er wordt opgemerkt dat kunstenaars en artiesten niet willen uitleggen wat de diepere betekenis is achter hun werken, maar dat theologen maar al te graag willen uitleggen hoe het zit met het bovenwaarneembare. Wat kunst en religie beide in zich hebben: het geeft hoop. De eerste zitting wordt beëindigd met een gedicht van de Amerikaans- Britse dichter T.S. Eliot, uit Four Quartets:

So here I am, in the middle way, having had twenty years-
Twenty years largely wasted, the years of l’entre deux guerres
Trying to use words, and every attempt
Is a wholly new start, and a different kind of failure
Because one has only learnt to get the better of words
For the thing one no longer has to say, or the way in which
One is no longer disposed to say it. And so each venture
Is a new beginning, a raid on the inarticulate
With shabby equipment always deteriorating
In the general mess of imprecision of feeling,
Undisciplined squads of emotion. And what there is to conquer
By strength and submission, has already been discovered
Once or twice, or several times, by men whom one cannot hope
To emulate-but there is no competition-
There is only the fight to recover what has been lost
And found and lost again and again: and now, under conditions
That seem unpropitious. But perhaps neither gain nor loss.
For us, there is only the trying. The rest is not our business.

Ook aan de innerlijke mens was goed gedacht en de Nexus bezoekers kregen allerlei heerlijke belegde broodjes aangeboden. In de pauze lieten we onze geest tot rust komen door buiten een rondje te wandelen.

Discussie: A silenced language

De tweede discussieronde begon wat flauw met de algemene uiteenzettingen van de sprekers en hun mening over het verval van waarden in de twintigste eeuw. Roger Scruton, een excentrieke Britse filosoof die over zeer uiteenlopende onderwerpen geschreven heeft, starte de discussie met het maken van een opmerking over het gevaar van utopisch denken. Religie kan ons niet meer verlossen, en een utopisch wereldbeeld geeft “the idea that we can redeem ourselves here and now”. Verder merkte hij op dat Europees humanisme bestaat uit twee kernwaarden, transcendentie en rede. De vraag was volgens hem welke van de twee we hier op de conferentie willen benadrukken.

Paul Kahn en Roger Scruton

Michael Ignatieff dacht dat het wel meevalt met het verlies van de waarden. Het leven is altijd al moeilijk geweest. Wel dacht hij dat er een hoop noise in het politieke systeem zit. Wat hij hiermee bedoeld bleef onduidelijk, maar Scruton had er een oplossing voor in de vorm van cultuur, dat houdt de noise buiten.

Sarah Rosenberg is een multitalent. Ze speelt professioneel piano en wist ook een waardevolle bijdrage te leveren in het intellectuele debat. Ze maakte zich zorgen om de technologische samenleving. In onze digitale samenleving is het idee van een ‘origineel’, zoals je dat bij een kunstwerk hebt, verdwenen. In plaats daarvan hebben we allemaal kopieën. Ignatieff is een echte realist in mijn ogen en relativeert de opmerkingen van Rosenberg. Authenticiteit is altijd een probleem geweest. Volgens hem moet elke generatie opnieuw de klassiekers voor zichzelf vertalen en imprenteren om er zo van te leren.

Debat: Indentity, please!

Het laatste deel van deze dag was er een debatronde met Jonathan Israel, Francis Fukuyama, Avishai Margalit, Bassam Tibi en Adam Zamoyski. Rob Riemen vroeg hun wat de samenbindende factor in Europa was, en wat het zal worden. Vroeger was het religie wat Europa samenbond, wat zal Europa nu samenbinden?

Avishai Margalit zette helder uiteen waarom hij denkt dat Europa niet door religie bijeengebonden werd. Volgens hem was het de technologische revolutie die zo’n 250 jaar geleden in Europa plaatsvond. In geen enkel ander deel van de wereld was men destijds zo vooruitstrevend. Hij vond het nog te vroeg om te zeggen welke kant het op zal gaan met Europa. Wel dacht hij dat de onderlinge staten sterker zullen worden.

De meningen van de intellectuelen over het ontstaan en de samenbindende factoren van Europa liepen behoorlijk uiteen. Zo ontstond Europa volgens Bassam Tibi in Charlemagne in de tijd van Karel de Grote toen deze de Islam uit Europa verdreef. Al met al had het een interessante discussie kunnen worden, maar helaas moest de discussie afgekapt worden omdat de minister-president langskwam. Jan Peter Balkenende bedankte het Nexus Instituut voor al het werk wat ze verricht hebben en ontving uit handen van Rob Riemen het eerste exemplaar van het tijdschift Nexus 50.

Francis Fukuyama en Jan Peter Balkenende

Na afloop was er een receptie. Geen gedoe met consumptiebonnen; de bedienden liepen constant rond om iedereen te voorzien. Leuk was dat de sprekers van die dag zich ook onder het publiek bevonden en het publiek deze intellectuelen ook van dichtbij kon ontmoeten.

Al met al was het een zeer waardevolle conferentie en met de mensen waarmee ik naar de conferentie ging hebben we er nog lang over nagepraat. Doordat er zoveel gezegd wordt heb je veel stof tot nadenken. Wat jammer was dat er soms te weinig tijd was voor sprekers om hun verhaal goed te kunnen doen. Het aantal discussieronden is goed, maar misschien zou men de panelgrootte kunnen verkleinen van 6 naar 4 personen.

De fotopagina staat hier.

De inhoud van Nexus 50.

Alle foto’s zijn afkomstig van de website van het Nexus Instituut en zijn gemaakt door UPA.