De fabel van de bijen

Bernard Mandeville was een Nederlandse arts, psychiater, schrijver en filosoof uit de 17e eeuw met een uitstekend observatievermogen.De fabel van de bijen

Zijn bevindingen pende hij neer in De fabel van de bijen, zijn hoofdwerk met de ondertitel die de inhoud van het boek weergeeft: particuliere ondeugden, publieke weldaden. Uitgeverij Lemniscaat heeft het werk van Mandeville in drie delen uitgebracht. In het hier gerecenseerde derde deel vinden we zijn gedicht over de bijen, de uitgebreide opmerkingen die de auteur bij dit gedicht had, het gedicht de menslievendheid van de planter (over de slavernij), en tot slot een brief van Mandeville aan Dion, een Engelse Bisschop over de rol van de kerk bij de slavernij.

Mandeville’s gedicht over de bijen, De morrende korf of eerlijk geworden schurken begint als volgt:

Een ruime korf, goed bevolkt met bijen
Die in luxe en welbehagen leefden,
En toch even beroemd om zijn wetten en wapens
Werd beschouwd als de grote bakermat
Van wetenschappen en nijverheid.

De bijenkorf met zijn bedrijvigheid is een metafoor voor de menselijke samenleving. Die samenleving verloopt gladjes doordat iedereen zijn eigen welbevinden nastreeft.

De wortel van het kwaad, gierigheid,
Die verdoemde, norse, verderfelijke ondeugd,
Was de slaaf van kwistigheid,
Die edele zonde. Terwijl luxe
Een miljoen van de armen werk gaf,
En hatelijke trots nog een miljoen erbij,
Waren afgunst zelf en ijdelheid
Dienaren van de nijverheid.

Doordat er luxe en kwistigheid bestaat hebben armen werk. Stel dat luxe afgeschaft zou worden zouden er heel veel mensen zonder werk komen te zitten. De trots zorgt voor een opwekking van de menselijke begeerte, wat als gevolg een hogere consumptie van luxegoederen als gevolg heeft. Doordat bijvoorbeeld rijke mensen elkaar de loef af willen steken met hun dure kleding hebben er heel wat kleermakers werk. De moraal van het verhaal is dat ‘Louter deugd zorgt er niet voor dat naties in pracht leven. Zij die een Gouden Tijdperk willen laten herleven, moeten net zo openstaan voor eikels als voor eerlijkheid.’ In 25 ‘opmerkingen’ legt Mandeville de tekst van het gedicht uit. Deze opmerkingen vormen de hoofdmoot va n het boek en zijn bijzonder lezenswaardig.

Naast een uitgebreide uitleg van Mandeville’s theorie over particuliere ondeugden, publieke weldaden staan er tal van leuke wetenswaardigheden uit die tijd in. Zo wordt er tegenwoordig in de protestantse eredienst gebruik gemaakt van een orgel als muzikale ondersteuning, maar waarom een orgel? Mandeville schrijft: ‘De muziek in deze tempels van Venus (hoerententen – FvL) wordt met orgels uitgevoerd, niet uit eerbied voor de godheid die er aanbeden wordt, maar door de zuinigheid van de eigenaren, wier zaak het is zoveel mogelijk lawaai te produceren voor zo weinig mogelijk geld.’ De eigenaars van bordelen kunnen ‘een orgel door het hele huis laten klinken en dit tegen geen andere lasten dan het houden van één miezerige muzikant die hun maar weinig kan kosten.’

Mandeville schrijft ook over de zedigheid. Een deftige heer kan ‘hitsiger zijn dan een bok of stier’, maar als hij zijn hartstochten weet te verbergen en hoffelijk met het vrouwelijk geslacht omgaat zal hij zo weten ‘te krijgen wat hij wilde zonder er ooit om gevraagd te hebben’.
Over het Nederlandse volk schrijft hij dat zij hun verachtelijke plekje op de aarde zo aanzienlijk hebben gemaakt door ‘alles achter te stellen ten opzichte van koopwaar en scheepvaart.’ Toen zij door Spanje aangevallen werden gedurende de Tachtigjarige oorlog ‘was hun standvastigheid en vastbeslotenheid zodanig dat slechts zeven van die provinciën die zich samen verenigden tegen de grootste en meest gedisciplineerde natie van Europa, de langdurigste en bloedigste oorlog voerden die men in de oude of moderne geschiedenis kan vinden’.

Ten tijde dat het boek uitkwam ging men ernstig tekeer tegen dit boek. Het werd veroordeeld door een Grand Jury en Mandeville werd een ‘Man Devil’ genoemd. Men dacht dat Mandeville de zonde propageerde, maar dit is geenszins het geval. Hij beschrijft hoe onze samenleving werkt volgens hem, maar roept niet op om ondeugdzame dingen te gaan doen. Dit legt hij dan ook uit in een uitgebreide brief aan een Engelse Bisschop.

Ik ben erg tevreden over dit boek. Het is een mooi gebonden exemplaar met een leeslint en de vertaler heeft een goed leesbare Nederlandse vertaling afgeleverd. Wanneer is dit boek geschikt voor u? Als u geïnteresseerd bent in het menselijke gedrag, geschiedenis uit de zeventiende eeuw of de relatie tussen de ondeugden en het succes van de vrije markt dan kan ik u dit boek aanbevelen.

Bernard Mandeville; De fabel van de bijen; uitgeverij Lemniscaat; 364 pagina’s; 27,50 euro; uit het engels vertaald door Arne C. Jansen

Info

Dit artikel is op geschreven door in de categorie boeken.

het op Twitter
Deel op Facebook

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *